نقش فناوری اطلاعات در کاهش مهاجرت روستائیان

مژگان عباسی

Email :Mabbasi@nri.ac.ir

چکیده

مهاجرت بیرویه از روستاها به سوی کلان شهرها در دو دهه اخیر، توقف رونق اقتصادی، اجتماعی روستاها از یک طرف و ایجاد معضـلات متعدد اجتماعی، زیست محیطی،اقتصادی و فرهنگی در شهرها را به دنبال داشته است. همچنین ایجاد بحران اشتغال، تورم، گرانی زمـین و مسکن و به دنبال آن گسترش حاشیه نشینی، آلودگی و ترافیک در شهرها نیز از مهمتـرین معضـلات افـزایش جمعیـت کـلان شـهرهایی همچون تهران و مشهد میباشد. به همین خاطر تدابیر مختلفی از جمله ”طرح مهاجرت معکوس” از شهر به روستا بـرای حـل ایـن بحـران ضروری به نظر میرسد که یکی از این تدابیر ایجاد فناوری اطلاعات با استفاده از ابزارهـا و تکنولوژیهـای جدیـد و کـاربرد آن در روسـتاها میباشد. این مقاله سعی در ارائه تدابیر لازم و ضرورت استفاده از آن در روستاهای کشور در جهت پیشبرد طرح مهاجرت معکوس را دارد.

کلمات کلیدی: فناوری اطلاعات - مهاجرت معکوس - روستا

مقدمه

شواهد و تجربهها گواهی میدهنـد کـه حـوادث و بلایـایی کـه اعمـاً گریبانگیر جماعت بشر و اخصاً مردم یک سرزمین مـیشـوند برخـی غیر قابل پیشبینی و پیشگیری هستند زیرا در بطن طبیعـت زمـین و حتی اعماق کائنات خاموش و نهفتهاند و یـا چنـین نمایانـده و تصـور میشوند، مانند زمین لرزهها و سقوط شهابسنگها و غیره. بعضی دیگر مظاهر و آثار نمایانتری دارند مثل سـیلاب و طوفانهـای ویرانگر یا نمونههـای دیگـر را مـیتـوان نـام بـرد همچـون حـوادث وحشتناک رانندگی در جادهها. یـا بیماریهـای اپیـدمی و مسـری کـه خوشـبختانه امـروزه علـوم مترقـی و پـژوهش و تحقیقـات پیشـتاز و تکنولــوژی پیشــرفته و مســئولیتهای دلســوزانه و عشــق و علاقــه دانشپژوهان در امر خدمات رسانی و حفـظ و حراسـت موجودیتهـای هستی و خلقت که در راس همه آنها بشریت قرار دارد و به موازات آن همیاریهای ملـی و پیونـدهای بـینالمللـی تـا حـد قابـل ملاحظـه و سـتایشبرانگیـزی بـه امدادرسـانی و نجـات و دفـع و رفـع خطـرات میشتابند و این گزافه نیست اگر بگوییم که خوشـبختانه کـار دنیـای عل ـم و دان ـش و پــژوهش و پیش ـتازیهای روزافــزون آن و زحمــات شبانهروزی و پیوسته دانشمندان و محققان خسـتگیناپـذیر بـه جـایی رسیده و استمرار دارد که حتی بسیاری ناممکنات را که تا دیروز نشدنی و محال پنداشته میشد امروز امکـانپـذیر گردیـده و یـا امیـد توفیق و دستیابی حل مشکل آنها افزایش چشمگیری یافته است. مثلا پیشبینی وقوع زمینلرزه و تلاشهای پیگیر دانشوران برای پیشگیری از حدوث آنها و عقیم ماندن پتانسیل تخریبی آنها و یا مـثلاً منحـرف ساختن شهابسنگهای در حین عبور از جو زمین و ممانعت از سـقوط احتمالی آنها به زمین و موارد بسیاری از این قبیل که با برنامهریزیهای دقیق و حساب شده علـیالخصـوص در جهـان پزشـکی و شـناخت و کنترل بیماریها و کاهش مرگ و میر و تلفات انسانی، حیوانی و گیاهی معجزهآفرینهایی صورت گرفته است که برای تحقق و به ثمر رساندن آنها تبادل افکـار جهـانی و اطـلاعرسـانی و مبادلـه اطلاعـات نقـش برجستهای ایفا مینماید. این مقاله سعی در ارائه تدابیر لازم و ضرورت استفاده از آن را در روستاهای کشور در جهت پیشبرد طـرح مهـاجرت معکوس دارد.

بیان مساله

به اشارهای کوتاه میتوان یادآور شد که از یـک سـو فـرد فـرد اتبـاع کشور و مجموعـه آن کـه ملـت باشـد و از سـوی دیگـر دولتـی کـه علیالقاعده سررشتهدار دار و ندار کشور محسوب میشود در جمیع همایش کاربرد فناوری اطلاعات و ارتباطات در روستا 5 و 6 اسفند ماه 1382 دانشگاه علم و صنعت ایران امور اقتصادی، اجتماعی، سیاسـی و روابـط درونکشـوری یـا ملـی و برونکشوری یا خارجی آن مدیریت و مسئولیت عرفی قـانونی دارد تـا برای رفع مشکلات و نارسائیهای مبتلابه ملک و ملت خویش وظایف و تکالیفی را به انجام رساند و اینکه هیچ فردی از افـراد اتبـاع کشـور مجاز نیست در قبال مسائل گوناگون جامعه خود بیتفاوتی نشان دهـد دولت نیز بطریق اولی بار بسیار سنگینتر و وظایف سرنوشتسـازتری بر دوش دارد که یکی از صدها نمونه آن بذل عنایـت مخصـوص بـه روستانشینان کشور متبوعشان است. خصوصاً توجه ویژه بـه نسـلهای جوان و قدری متفاوتتر به قشرهای سالمند.

جای خوشوقتی است امروزه در میـان جوانـان روسـتائی کشـور افـراد نخبه و بانبوغ و دارای تحصیلات خوب و حتی عالیه کـم نیسـتند امـا طبق رویه نه چندان پسندیدهای کـه معمـول گردیـده و بـیش و کـم جهانی هـم بـوده و شـده اسـت راه مهـاجرت پـیش گرفتـه و جـذب شهرهای نزدیک و دور از روستای خویش شده اند، با ایـن توجـه کـه چنین کوچ و مهاجرتهایی اولاً سالهای متمادی زیادی است که از آغاز تاسفآور آن میگذرد ثانیاً جنبههای منفی این مهاجرتهـا، روسـتاهای مولد ارزاق عمومی کشور را از حیز انتفاع ساقط نموده و اقتصاد پرباری که از روستا جان مایه میگرفته آسیب جبرانناپذیری دیده اسـت کـه بطور حتم عایدات روستا را که روزگاری نمودار بلنـد و چشـمگیری را نشان میداده دچار افت کمتر جبرانپذیری ساخته و چون کلا مشکل آفرین گردیده است این سئوال متبادر ذهن می گردد که پس چه باید کرد؟

در این جا لازم میداند به پدیـده مهـاجرت و مضـار آن از نـوع کلـی اشارهای گردد. ابتدا در خصوص مهاجرت از روستا به شهر سوالات زیر حـائز اهمیـت است:

1-آیا مهاجرت روستائیان به شـهر باعـث بهبـود وضـعیت در نـواحی

روستائی میشود و یا اینکه این مناطق باز هم فقیر میشوند؟

2-آیا کسانی که از روستا به شهر مهاجرت میکنند وضـعیت بهتـری

پیدا میکنند یا عملاً فقیرتر میشوند؟

3-آیا فقر روستائی به سادگی به بخش شهری منتقل میشود؟

4-جنسیت مهاجران چه تاثیری دارد؟

5-اثر مهاجرت زنان یا ماندن آنها در روستا چیست؟

جز در مورد مهاجرتهای اجباری که در اثر مسائل سیاسی و یا حـوادث طبیعی صورت میگیرد تمامی شواهد و مدارک حاکی از آن است کـه این فقیرترین افراد نیستند که مهاجرت میکنند به نظر میرسد سطح دامنهای از فقر وجود دارد که پائینتـر از آن مهـاجرت مقـدور نیسـت. خود مهاجرت نیاز به امکاناتی دارد در مهاجرت به شکل اعـم عوامـل دیگری دخیلند از جمله اینکه کسانی که مهاجرت میکنند غالباً از بین افراد تحصیلکرده جامعه هسـتند. یعنـی از خـانوادههـایی کـه تـوان صرفنظر کردن از نیروی کار خانوادگی فرزند خود را داشته باشـند بـه این ترتیب ثروتمنـدترین در هـر جامعـه فرزنـدان خـود را بـه دنبـال تحصیل و آموزش میفرستد و دقیقاًً هم آنها از جملـه اولـین کسـانی هستند که مهاجرت میکنند. افراد باسوادتر موقعیتهای شغلی را که در دیگر مناطق وجود دارد بهتر شناسائی میکنند و با موقعیتهـای جدیـد بهتر برخورد میکنند. اولین مهاجران از هر جامعـهای بـه نحـو تقریبـاً تغییرناپذیری از نخبگان آن محل هستند. به هر حال به ایـن موضـوع میباید نسبی نگریسته شود زیرا نخبـهای کـه در یـک روسـتای دور افتاده شمال پاکستان زندگی میکند بر نخبه دیگـری کـه در یکـی از روستاهای ایالت سند زندگی میکند هم از نظـر ثـروت و هـم از نظـر موقعیت کاملاً متفاوت است. البته جوانـان بـیش از دیگـر گروههـای سنی تن به مهاجرت میدهند و در طولانی مـدت بـا مهـاجرت آنـان ممکن است تولید نسل در جامعه کاهش یابـد بنـابراین فقیرتـرینهـا احتمالاً باید در بین کسانی باشند که مهاجرت نمـیکننـد و در روسـتا باقی میمانند. با این حساب با رفتن افـراد فعـالتر و پرانـرژی روسـتا، مهاجرت بیش از آنکه باعث کاهش فقر شـود باعـث تشـدید فقـر در روستا میگردد این بحث مـورد مهمـی در برنامـههـای کـاهش فقـر میباشد به این ترتیب که با تاکید بر روی ارتقای وضعیت روستا، مردم دیگر قصد رفتن از آنجا را نکنند و یا اینکـه بـه فکـر بهبـود وضـعیت زندگی مردمی که در روستا باقی ماندهاند باشند.

مهاجرانی که از شهرهای کوچک و بزرگ برمیگردند نیز جزء کسـانی هستند که میتوانند افکار جدید را به دیگران و به جامعه محافظهکـار انتقال دهند، روشهای جدیدی را در کشاورزی ترویج دهند، فعالیتهای جدید تاسیس کنند و حتی میتوانند گرایشاتی را در خصـوص تنظـیم خانواده با خود بیاورند که منجر به کوچک شدن ابعاد خانواده و کاهش بار تکفل گردند. (وجدانی، شماره 252 ،سال 81 ،ص.71-70( امروزه در کشورهای در حال توسـعه، بـر خـلاف پیشـینه کشـورهای توسعه یافته سرعت رشد صنایع و فرصتهای شغلی در مناطق شـهری به اندازهای نیست که بتوان علاوه بر جذب نیروی کار شهری، توانایی جذب نیروی مهاجرین روستایی را هم داشته باشد، امـا علیـرغم ایـن ناتوانی، همچنان سیل مهاجرین روستایی بسـوی شـهرهای بـزرگ و کوچک ادامه دارد. جریان مهاجرت روستا به شـهر در ایـران نـه تنهـا برای مناطق روستایی بلکه برای مراکز شهری نیز نتایج و تبعات منفی جبران ناپذیری به همراه داشته و خواهد داشت .بـرای مثـال، یکـی از جوانب منفی مهاجرت روستا به شهر تهی شدن روستاها از جمعیـت و همایش کاربرد فناوری اطلاعات و ارتباطات در روستا 5 و 6 اسفند ماه 1382 دانشگاه علم و صنعت ایران    متروکه شدن آنها می باشد. (غفاری، ”مهـاجرت روسـتا بـه شـهر ...” ص.85(مساله اشتغال و مسکن در مهاجرت روستائیان

بیگمان اکثر افرادی که اینـک در شـهرهای بـزرگ از مشـکل عـدم برخورداری از مسکن رنج میبرنـد روسـتائیانی هسـتند کـه بـه امیـد زندگی بهتر راهی شهرها شـدهانـد و یکـی از عـواملی کـه منجـر بـه مهاجرت روستائیان به شهرها میشود مساله اشتغال میباشد. بیتردید اگر امکان اشتغال در روستاها فراهم میبود بسیاری از روسـتائیان بـه شهرها مهاجرت نمیکردند (رضائی، 79، شماره 89 ،ص 10(  نگارنده که نـه بـدبین اسـت و نـه ناامیـد بـا ملاحظـه محظـورات و مشکلات گوناگونی که در ایـن مسـیر مـیباشـد ناچـار اسـت سـخن موزونی را که حکمای پیشین گفتهاند متذکر شود که « تکیه بر جـای بزرگان نتوان زد به گزاف مگر اسباب بزرگی همـه آمـاده شـود» ایـن یک ضرورت است که در جاهای مناسب جوار روستاها با فاصـلههـای کم و بیش قابل تحمل و مقرون به صرفه کارگاههای کوچک صنعتی و بسته به موقعیت و مناسبات همـه سـویه، کارخانـه بـزرگ تولیـدی احداث و به کار گردد تا جوانان روستا ضمن پرداختن به امر کشاورزی خود تکمله اقتصاد و درآمـد مـورد نیـاز خـود و خـانواده خـویش را از عایدات جنبی روستا که از طریق کاربری در همان کارگـاه و کارخانـه باشد بدسـت آورنـد از ایـن بابـت اسـتان اصـفهان بـا ذوب آهـنش و شهرستان نجفآباد با کارخانه ریسبافش مثال زدنی است کـه همـین امر جوانان روستاهای تابعه استان را بـه نـان و نـوای نسـبتاً مطلـوبی رسانده است که در عین حال آن گروهشان کـه در روسـتای خـویش دارای ملک و زراعتند دستشان بـاز اسـت و در امـر حرکـت دادن بـه چرخه زراعت قرین موفقیت مشاهده مـیشـوند. کـه هـر گـاه بـرای روستاها و البته جوانان آنها چنین برنامههایی طرح و به اجـرا گذاشـته شود مقدمتاً خدمت شایسـتهای بـه جوانـان سـاکن روسـتا شـده و از هجرت بیرویه آنها جلوگیری میگردد و نهایتاً وقتی چنین جوانـانی از بابت مایجتاج زندگی خـود و تشـکیل خـانواده و اینگونـه نیازمنـدیها نگرانیهایشان کم و کمتـر گـردد مسـاله گذرانـدن اوقـات فراغـت و تفریحات ورزشی و سرگرمیهای سالم فرهنگی آنان با همت پدید آمده و بینش و نگرشهای تازهاشان خود به خود عرصه میدان عمل و اقـدام میگردد و به صورت گام به گام جلوه و تجلی میگیرد و حتی آنان را از تفرقه و پراکندگی بـه همونـدی بسـوی تجمعـات روسـتائی سـوق میدهد و سپس همان جوانان که مهاجرت کـردهانـد وقتـی ببیننـد از روستاهایشان خبرهای خوبی به گوش میرسد و یا نزدیک روستایشان کارخانههای تولیدی احداث گردیده و کارگر ماهر و غیر ماهر میپذیرد و باسواد و کمسواد و حتی بیسواد اسـتخدام مـیکنـد و بشـنوند کـه جوانان همنسلشان ضمن اشتغال در کارخانه توانائی اداره آب و ملک و زراعت را نیز دارند و یا اینکه شبکه تلفن دایر گردیده و یا عـنقریـب شبکه اینترنت نیز راه اندازی خواهد شد. همان جوانان روسـتائی کـه به قول خودشان در غریبی و غربت از عزت و احترامی که شایسـتگی برخورداری از آن را داشته بهرهمند نیسـتند از مشـاغل کـاذبی کـه در قبال مبالغ کماهمیت هیچ یک از نیازهای روحی و روانـی و فرهنگـی آنان نه تنها برآورده نشده بلکه در پس پشت فراموش قربانی گردیـده صرفنظر نموده وقتی آوازه پیشرفت و ترقی روستایش را با پیام و پیغام وابستگان خود بشنود به عقیده نگارنده چنین افرادی به سمت روستای عزیز خود که کانون محبت و عشق والدین و اعضای خانوده و فامیـل است روانه خواهند شد زیرا میدانند روستایش با گذشته تفـاوت کـرده تلفن هست، اطلاعرسانی هست، کارخانه در محل دایر گردیده، میدان رقابت سالم برای اشتغال و تحصیل درآمدی بـیدردسـرتر از کارهـای شهری میسر است آری باز خواهد گشت. هرگاه در تمـام روسـتاهایی که از مناسبتهای جغرافیایی و اقلیمی مساعد برخوردارند برنامه توسـعه به معنای رفاهمند کردن جوانـان روسـتائی بـه مرحلـه اجـرا درآیـد و مشکلات روستائیان برطرف گردد مشکلات شهرنشینان نیز به دلایـل بسیار زیادی که خارج از مقوله سخن ماست کم و کمتر خواهد شد. ولی شاید تصور عمومی بر این باشد که برای اشـتغال روسـتائیان، بـه سرمایه فراوان و کارخانههای عظیم با ظرفیت بالا نیاز است امـا بایـد گفت راهکارهای کم هزینهتری نیز وجود دارد. با نگاهی کاربردی می توان به این نتیجه رسید که ایجاد اشتغال در روستاها و زمینه صـدور محصولات روستائی بـه شـهرها و حتـی کشـورهای دیگـر، همیشـه سرمایه هنگفت و کارخانههای عظیم نیاز ندارد. مهمتـرین سـرمایه در روستاها سرمایه نیروی انسانی است و سرمایهگذاریهایی که در زمینـه صنعت و توسعه میشود باید به گونهای باشد که این نیروی انسـانی را بکـار گیـرد. از سـوی دیگـر سـرمایهگـذاری در بخشـهای صـنعت، کشاورزی، باغداری، حمل و نقل و خدمات در شهرهای کوچـکتـر و یا روستاها و ایجاد چنـین مراکـزی بـه طـور غیـر مسـتقیم نیازهـا و تقاضاهای دیگری را میطلبد که مـیتوانـد در ایجـاد اشـتغال بـرای بخش دیگری از افراد جامعه موثر باشد.

سرمایهگذاری به طرق فوق ابزار و اهرمـی اسـت کـه مـی تـوان بـه وسیله آن واگرایی جمعیت را به حرکـت درآورد و جمعیـت شـهرهای بزرگ را نیز به سوی شهرهای کوچکتر یا روستاها سوق داد. از سوی دیگر مهاجرت یک پدیده خودجوش اسـت و اگـر دولـت بخواهـد جمعیت را به مناطق خاص گسیل دهد باید بتوانـد نیازهـای مـردم را متناسب با آن محل برآورد کنـد کـه در ایـن میـان مهمتـرین عامـل همایش کاربرد فناوری اطلاعات و ارتباطات در روستا 5 و 6 اسفند ماه 1382 دانشگاه علم و صنعت ایران  تحقق، اجرای طرح مهاجرت معکوس از شهرها به روستاها اسـت کـه در این زمینه میبایست آگاهسازی افکار عمومی و تبلیغات گسترده در این زمینه انجـام گـردد. در حـال حاضـر در کشـورهای جهـان سـوم اقدامات گسترده ای با هزینه های گزاف، صـرف خـدمات رسـانی بـه منظور جلوگیری از مهاجرت روستاییان به شهرها صـورت مـیپـذی رد. برای مثال در کشور ما ایران خدماتی نظیر برق رسـانی بـه روسـتاها، ایجاد راههای روستایی، تامین آب آشامیدنی روستاها، احداث مـدارس روستایی، ایجاد و توسعه صنایع روستایی و سایر خـدمات زیربنـایی در روستاها از جمله اقدامات مهم دولت در خصوص عمـران روسـتاها بـه منظور جلوگیری از مهاجرت بیرویه روستاییان به شـهرها و معکـوس نمودن روند مهاجرت و در نهایت حفظ و بقای روسـتا بـوده اسـت .در این شرایط جای آن دارد که بـا رفـع سـایر مشـکلات روستانشـینی، ایجاد شـرایط مطلـوبتر در روسـتاها و سـرمایهگزاریهـای بـرآوردی و متناسب، جوانان از روستا رفته را که جای خود دارد حتـی بسـیاری از شهرنشینان متخصص و علاقه مند و البته عناصر سـرمایه دارشـان را به این مناطق سوق داد که یکی از این شرایط می تواند ایجاد فناوری اطلاعات با استفاده از ابزارها، تجهیزات و کاربرد آن در روستاها باشد. فناوری اطلاعات فناوری اطلاعات چیست؟ فناوری اطلاعات به مجموعهای از ابزارها و روشهای گفته میشود که برای تولید و پردازش و عرضه اطلاعات بـه کاربر انسانی بکار میرود. علیرغم باور عمـوم ایـن فنـاوری تاریخچـه چند هزار ساله دارد. ابزارهای فناوری اطلاعات چیست؟ ابزارهای فناوری اطلاعات ترکیبی از عوامل مختلف انسانی و ماشینی هستند. اساسیترین عامل ماشینی آن رایانه و اساسیترین عامل انسـانی آن کاربررایانـه مـیباشـد. بایـد توجه داشت که عوامل ماشینی آن محدود به رایانه نمیشود بـرای مثال ماهوارههای مخابراتی نیز قسمتی از عوامل ماشینی هستند. معمولاً فناوری اطلاعات وارد هر حوزهای که میشود باعث بهـرهوری بیشتر در آن حوزه میگردد. ولی برای گسترش آن در ایـران، بایـد آن را وارد حوزههایی که بیشترین مشکلات کشور در آن حوزهها قرار دارد کرد. که یکی از آن حوزهها بخـش کشـاورزی و روسـتائی مـیباشـد. اولین اصل برای گسترش فناوری اطلاعـات در هـر کشـوری فـراهم کردن بستر مخابراتی لازم برای تبادل اطلاعات است. همچنـین هـر فناوری جدید بوجود آورنده حـوزه هـای حقـوقی جدیـدی اسـت کـه چنانچه قوانین لازم در آن حوزه وجود نداشته باشد، استفاده صـحیح و معقول و مفید از آن فناوری به مخاطره میافتد. بنابراین دولت باید در هر بخش مخابراتی و حقوقی فناوری اطلاعات، بسترسازی استاندارد و قابل قبول در سطح جهانی ایجاد نماید.

بخش خصوصی نیز مهمترین نقش را در توسعه فناوری اطلاعات به عهده دارد. در واقع ساختن ابزارها و کاربردهای گوناگون از فناوری اطلاعات و عرضه آن به مردم، کاری است که تنها بخش خصوصی قادر به انجام آن .یباشد)www.help118.com/article/commerce/co 18.asp) فناوری اطلاعات اهمیت بسیار زیـادی در شـکوفایی جامعـه و ارتقـاء روستائیان در زمینههـای اقتصـادی، اجتمـاعی و فرهنگـی و سیاسـی میتواند داشته باشد. آشنایی و آموزش جوانـان روسـتائی بـا اینترنـت مـیتوانـد نیروهـای خبرهای تحویل جامعه و ارگانهای مختلف دهد و همچنین فرصـتهای شغلی متفاوتی درشبکههای مختلف برای روستائیان فراهم کند. امکانات فوق نیاز به آموزش و فرهنگسازی بعنـوان بسـتر زیربنـایی فناوری اطلاعات بوده و پس از آن ضرورت و ایجاد تکنولـوژی جدیـد را فراهم میآورد. این پدیده نیز مسلماً در مهاجرت بیرویه روسـتائیان تاثیرگذار بوده و بسیاری از مشکلات ذکر شده را حل میکند. آموزش همه جانبه در حوزه های کشاورزی، دامپروری و منابع طبیعی از طریق فناوری اطلاعات، برای ارتقاء سطح دانش روسـتائیان و بهینـه کـردن تصمیم گیری آنها و مهمتر از همه مشارکت آنان در برنامههای توسعه امری ضروری بنظر میرسـد. (شـاه شـجاعی، ”مـروری بـر وضـعیت کتابخانههای روستایی و ...” فصلنامه کتاب، شماره سوم، ص.73( بسترهای از پیش تعیین شده نظام اقتصادی جمهوری اسلامی ایران بـر پایـه سـه بخـش دولتـی، تعاونی و خصوصی با برنامهریزی منظم و صحیح استوار است. 1 .بخش دولتـی شـامل کلیـه صـنایع بـزرگ، صـنایع مـادر، بازرگانی خارجی، معادن بزرگ، بانکداری و مانند اینهـا اسـت کـه بـه صورت مالکیت عمومی در اختیار دولت است. 2 .بخش تعاونی شامل شـرکتها و موسسـات تعـاونی تولیـد و توزیع که در شهر و روستا طبق قوانین جاری ذیـربط کـه منطبـق بـا ضوابط اسلام تشکیل میشود میباشد.

3 .بخش خصوصی شامل آن قسمت از کشـاورزی، دامـداری، صنعت، تجارت و خدمات میشـود کـه مکمـل فعالیتهـای اقتصـادی (www.mim.gov.ir/laws/1.asp) .است تعاونی و دولتی شرکتهای تعاونی روستایی، شوراهای روستائی و غیره نشان از اهمیت این نهاد در روستاهای کشور دارد. شرکتهای تعـاونی بـدلیل اینکـه از همایش کاربرد فناوری اطلاعات و ارتباطات در روستا 5 و 6 اسفند ماه 1382 دانشگاه علم و صنعت ایران   ?? همیاری و همکاری روستائیان می توانـد اسـتفاده نمایـد بسـیار حـائز اهمیت است. ولی وجود نهاد دیگری در کنار این نهاد کـه از قـدرت و استحکام مالی، آموزشی برخوردار میباشد نقش بسزاتری دارد که این نهاد میتواند شامل بخش خصوصی شود. ثروت روستائیان و نقش فناوری اطلاعات در این پدیده درکشور ما معمولاً همـانگونـه کـه از گذشـته رواج داشـته، بیابـان و بیابانزدایی در رابطه با گیـاه مطـرح اسـت. یعنـی اگـر در منطقـهای پوشش گیاهی آن به کلی از بین مـیرود مـیگوینـد در حـال بیابـانی شدن است یا بیابان شده است و ایـن نـوع بیابـانزدایـی را در کشـور شدید میدانند و بیشتر بحثها و برنامهها و اقـدامات همـه در همـین زمینه است. در حالی که به نظر میآید در کشور ما گسترش بیابان یـا بیابانزدایی در زمینه مهاجرت و تخلیـه روسـتاها (کـاهش و نـابودی فعالیت انسان) خیلی شدیدتر است نه نابودی پوشش گیاهی، زیرا هـر چه زمان میگذرد و سطح زندگی و تمدن بالا مـیرود و از امکانـات و فناوری جدید بیشتر استفاده میشود، عواملی که باعث نابودی پوشش گیاهی میشود نیز کمتر میگردد. بعنوان مثال در گذشته ماده سوختی تمام حمامها، منازل، تنورها، کورههای آویزی و غیـره از گیاهـان بـود ولی امروزه به جـای آنهـا از مـواد سـوختی و فسـیلی ماننـد مـازوت، گازوئیل و غیره استفاده میشود. بام خانهها یا از خشت و آجـر سـاخته میشد یا از مواد گیاهی، امـروزه از ایرانیـت و دیگـر مـواد مصـنوعی استفاده میشود. حتی دام مرتعی که امروزه مهمترین عامل نابودکننده پوشش گیاهی محسوب میشود بطور اعم نسـبت بـه گذشـته خیلـی کمتر شده است.

در کشور ما اولاً پیشروی بیابان از نوع کـاهش فعالیـت انسـان یعنـی تخلیه روستاها و مهاجرت خیلی شدیدتر و مسالهسازتر اسـت. زیـرا بـا مهاجرت از روستا به شهر از یک طرف منـابع آب و خـاک آن منطقـه بدون استفاده میماند و وابستگی ما بـه مـواد غـذایی بـه کشـورهای بیگانه بیشتر میشود و از طرف دیگر مسائل شهرها شدیدتر میگـردد. ثانیاً در شرایط کشور ما کـه حـدود 90 %آن دارای آب و هـوای نیمـه خشک، خشک بیابانی و دارای اکوسیستم گیـاهی حسـاس اسـت، در نابودی پوشش گیاهی و فقر مراتع عامل خشکسالی و بخصوص تـوام شدن آن با چرای بیرویه بیشتر موثر است. انسان ممکن است با استفاده بیش از حد از پوشش گیاهی یک منطقه باعث پیشروی بیابان شود نه آن که یک بیابان را بوجـود آورده باشـد. بنابراین انسانها بیابانها را بوجود نیاوردهاند بلکه ممکن است با نـابودی پوشش گیاهی باعث پیشروی بیابان بشوند که با ایجاد پوشش گیاهی و توسعه آن (اجرای برنامههای بیابـانزدایـی) باعـث پسـروی بیابـان گردند. بنابراین در کشور ما بیابانزایی یا گسترش بیابـان، هـم از نـوع نابودی پوشش گیاهی که حاصل آن کندهشـدن خـاک و روان شـدن ماسه و گرد و غبار، اتفـاق مـیافتـد و هـم از نـوع تخلیـه روسـتاها و مهاجرت انسانها به سمت شهرها.

مهاجرت روستائیان به دلیل فقر ناشی از کاهش فعالیتهـای تولیـدی و بخصوص در کویرها (نمکزار) که هم خاک شـور اسـت و هـم آب، انسانهای ساکن در ایـن منـاطق از روی ناچـاری یـا عـدم آگـاهی از شرایط نامساعد این منطقه، بـا رفتـار و اعمـال نامناسـب خـود ماننـد آبیاری زیاد با آب شور و نیز نابودی پوشش گیاهی عرصه هـای تحـت تاثیر نمک، بتدریج شرایط محیط را برای خـود بـه گونـهای نامسـاعد میکنند که مجبور به ترک خانه و کاشانه خـود و مهـاجرت بـه نقـاط دیگر میشوند. اما خوشبختانه همانطور که در ابتدای مقاله اشاره شد با توسعه علـم و تکنولـوژی و صـنعت امـروزه کویرهـا نـه تنهـا دیگـر عرصههای غیر مفید و مایه بدبختی و عقبماندگی نیستند بلکه اگر به آنها خوب توجه شود نعمتی بسیار بزرگ از خداونـد بـرای سـاکنان آن مناطق به شمار میروند. به همین دلیل نگارنده معتقد اسـت کـه بایـد گفت ”خوشبختانه” کویر در کشـور مـا زیـاد اسـت وحتـی بـا افتخـار میتوان گفت که بزرگترین کویر یا نمکزار جهان در کشـور مـا وجـود دارد (کویر مرکزی یـا دشـت کـویر کـه در شـمال آن شهرسـتانهای گرمسار، سمنان، دامغـان، شـاهرود و سـبزوار و در جنـوب آن خـور و جندق و غیره واقع شدهاند) زیرا از انواع کویرها، انواع مختلـف امـلاح بسیار با ارزش قابل استخراج است که تفاوت زیادی با معادن املاح در مناطق کوهستانی دارد. و اگر درست از امـلاح کویرهـا اسـتفاده شـود هیچ وقت تمام نمیشود و هر سال یا هـر چنـد سـال قابـل برداشـت است. در حالیکه املاح معادن کوه هر قدر هم که در بهرهبردای از آنها صرفهجویی شود یک روزی تمام مـیشـوند و لـذا ثروتهـای طبیعـی هستند نه منابع طبیعی (کردوانی، همشهری، 26خرداد82.( (در این بخش از مطلب با کسب اجـازه از حضـرات محتـرم شایسـته دانستم مطلع یا بخش آغازین سخن مـوزونی را کـه پیرامـون وصـف کویر در اختیار است ، به شکرانه وجود نه تنها مادی بلکه معنوی کویر ایران زمین ، متذکر گردیده و بگذرم).

یکی نرفت ببیند کویر هم جایی اسـت یکـی نخواسـت بدانـد کـویر دنیایی است زبان بکام فرو بسته گر، هزاران سال پراست سینه سردش ز شور قال و مقال کجا شنیده کسی خارهـای دشـت کـویر بپژمرنـد چـو جنگـل بوقـت خشکین سال همایش کاربرد فناوری اطلاعات و ارتباطات در روستا 5 و 6 اسفند ماه 1382 دانشگاه علم و صنعت ایران  ?? ?  کویر مظهر جود است و استقامت و صبرکویر درس جوانمردیـت دهـد بکمال با توجه به شـرایط مـذکور عـلاوه بـر برنامـههـای اقتصـادی، اجتماعی ویژهای که مخصوص این مناطق بایـد اجـرا شـود فنـاوری اطلاعات نیـز نقـش بسـزایی مـی توانـد پیـدا نمایـد ، بـا اسـتفاده از تکنولـوژی روز (نـرمافـزاری و سـختافـزاری) و اطلاعـات تجربـی روستائیان در صورتیکه برنامهریزی صحیح انجام شود به جای مناطق مسکونی پراکنده و تمدنهای کشاورزی و کم درآمد و سرگردان کننـده در گذشته در در حوالی مناطق کویری نیز زنجیروار شهرهای صـنعتی بوجود خواهد آمد که نه تنها از مهاجرت بیشتر جلوگیری میشود بلکه با توجه به منابع عظیم کویرها و با کمـک اطلاعـات جهـانی بـرروی شبکههای اینترنت و آموزش به جوانان روستائی و تجربیات روستائیان کهنسال میتوان ادعا کرد که جهت مهاجرت برعکس خواهد شد. با ایجاد مراکز و شهرهای صـنعتی در حواشـی کـویر و بـا اسـتفاده از تکنولوژی مخابراتی و به تبع آن، مسائل حقوقی که قبلاً ذکر گردید و با ایجاد فرهنگ استفاده از فنـاوری اطلاعـات و آگـاهی آنـان از ایـن تکنولوژی در جهت استفاده و بهرهبرداری و ترقی روسـتای خـویش و توسعه اقتصادی، اجتماعی و درآمـد زایـی از طـرق فـوق بـه جوانـان روستائی این ذهنیت ایجاد میشود که از کلیه منابع طبیعی خـدادادی در روستایشان و تکنولوژی جدید در آنجا مـیتـوان جلـوی مهـاجرت گرفته شود و جوان روستائی متوجه می شود کـه مـیتوانـد از امـلاح کویرهای فاقد گیاه استفاده نماید. از گیاهان اطراف به عنوان مراتع بـا ارزش بخصوص برای پرورش بز بالاخص شتر و غیره استفاده نمایـد. با ایجاد کشتارگاهها و کارخانههای شیر و لبنیات و صنایع از این نوع و اشتغال در آنها در منطقه اهمیت ویژهای پیدا میکنـد. بعـلاوه صـنایع نساجی، غذایی، کانی غیر فلزی و غیره و با استفاده از مـواد حاصـل از پوست حیوانات و نیز صنایع فرش و غیره هم توسعه مـییابـد. ایجـاد شهرها با صنایع و مواد متفاوت و اشتغالزایی جدیـد بـا منـابع عظـیم درآمد در مناطقی که در گذشته خالی از سکنه به حساب میآمد بوجود خواهد آمد. به این ترتیب بخش عظیمی از مناطق کم سکنه یا خـالی از سکنه که از شرایط به ظاهر نامساعد طبیعی هم برخوردارند نه تنهـا دارای سکنه میشوند بلکه به قطـبهـای بـزرگ صـنعتی و اشـتغال تبدیل خواهند شد.

ایجاد شبکه اینترنت، و استفاده از فناوری اطلاعات نه تنها در منـاطق خوش آب و هوایی چون روستای شاهکوه بلکه در مناطق کویری نیـز در صورتیکه با برنامهریزی یکسان در جای جای کشـورمان همزمـان شکل گیرد رقابت سالم بین جوانان روستایی ایجاد کـرده و تبلیغـات و اطلاعرسانی بین روستاها جوانان روستا را به اشکال مختلف به تکـاپو و تلاش در جهت هر چه پربارتر شدن محصول خود وادار مـی نمایـد. استفاده بهینه از زمین زراعی خود، استفاده بهینـه از دامهـای خـود در جهت افزایش آنها و کاهش بیماری و مرگ و میر در بین دامها، ایجاد مراکز تفریحی سالم و ورزشگاههای در خور روستا و استفاده بهینـه از اطلاعات جهانی و همگام بودن متخصصین امر فنـاوری اطلاعـات در ایجاد فرهنگ سالم استفاده از این اطلاعات در میان جوانان روسـتایی و سپس واگذاری این سیستم و هدایت آنها بـه خـود جوانـان، انجـام مسابقات تفریحی، اقتصادی جهت ترغیب جوانان و رقابت سـالم بـین آنان در هر روستا (بعنوان مثال اینکه جوانان هر روستا بررسی کنند بـا استفاده از تکنولوژی و تجربیات گذشته پدرانشان که چـه محصـولات دیگری غیر از محصولات فعلی در زمین آنان قابل کشت و زرع است) و به بار آمدن این محصـول و ارائـه جـوایز بـین جوانـان، اسـتفاده از نیروی زنان و دختران روستائی در جهت هنرهای تزئینـی و یـا حتـی شرکت در مسابقات ذکر شده بـدون نـوع جنسـیت، ایجـاد تـیمهـای گردشگری، تیمهـای کوهنـوردی بـین جوانـان (دختـران و پسـران) روستائی و شناخت گیاهان و ارائـه گـزارش در مـورد نـوع گیاهـان و استفاده از اینترنت در شناسایی و یا شناساندن گیاهان و سنگها و نـوع خاکها و نوع بهرهبـرداری از آنهـاو در نهایـت ایجـاد کتابخانـه هـای عمومی جهت ارتقاء سطح دانش جوانان از جملـه امـور مهـم در ایـن راستا خواهد بود که همه اینها با کمک و تلاش و سرمایهگـذاری سـه نهاد دولتی، خصوصی و تعاونی محقق و قابل اجرا می گردد.

پایداری بافت و هویت روستا

مطالعات انجام گرفته نشان میدهد که شـهرهای کوچـک بـا ایجـاد فرصتهای شغلی غیر زراعی و ارائه خدمات مـورد نیـاز، مـی تواننـد در کاهش مهاجرت روستائیان به شـهرهای بزرگتـر نقـش مـوثری ایفـا نمایند و زمینه را برای توزیـع متعـادل جمعیـت، امکانـات و سـرمایه، فراهم آورند. از این رو سیاستها و برنامههای توسعه روستایی نمیتواند از اقدامات توسعه و تقویت شهرهای کوچـک منفـک باشـد. اگـر چـه تبدیل شدن روستاها به شهر یک اتفـاق اجتنـاب ناپـذیر و طبیعـی در روند توسعه هر کشوری است و باعث ایجاد زمینههای جدید اشتغال و جلوگیری از مهاجرت روستائیان به شهر میشود اما مطلب مهمـی کـه در اینجا حائز اهمیت است این است که اگر توسعه شهر در دل روسـتا همراه با مطالعات کافی و بر اساس توسعه پایدار نباشد تنها شهرکهای بی هویتی پدید میآید که قبل از هر چیـز آلـودگی محـیط زیسـت و جمعیت مصرف کننده بیشتری را بر کشـور تحمیـل مـیکنـد. ضـمن اینکه دستمایه ها و ریشههای فرهنگ غنی کشور را که با تـار و پـود زندگی روستایی عجـین شـده، سسـت مـیکنـد و بـر سـیطره آهـن میخشکاند. همایش کاربرد فناوری اطلاعات و ارتباطات در روستا 5 و 6 اسفند ماه 1382 دانشگاه علم و صنعت ایران   ?? پیش از آنکه گسترش بی رویه شـهرها، افـزایش جمعیـت و آلـودگی محیط زیست به صورت یکی از اصلی ترین مشـکلات جهـان امـروز درآید روند تبدیل شدن روستاها به شـهر هـیچ انتقـادی را در سراسـر جهان بر نمیانگیخـت. امـا بـرای نخسـتین بـار در آلمـان و فرانسـه کارشناسان در یافتند که تبدیل سریع روستا به شهر، در صورتی که بر اساس مطالعات دقیق و کارشناسی نباشد پیامدهای زیانباری به دنبـال دارد که یکی از مهمترین آنها از میان رفتن هویت فرهنگی و بـومی و انتقال سریع آلودگی محیط زیست به روستاهاست. اتفاق ناخوشـایندی که هویت و میـراث فرهنگـی روسـتاهای تـاریخی همچـون ابیانـه و ماسوله را نیز تهدید میکند. در حال حاضر در بسـیاری از کشـورهای جهان مردم دریافتهاند که با از بـین رفـتن بافـت روسـتاها بخشـی از تاریخ و پیشینه خود را نابود کردهاند و به جای فرهنگ غنـی و متنـوع ،همسان سازی رنجآوری را در قالب شـهرکهای بـیهویـت بـر خـود تحمیل کردهاند. از این رو تـلاش بـرای ایمـن سـازی و حفـظ بافـت قدیمی روستاهایی که به شهر تبدیل میشـوند در سراسـر جهـان بـه صورت یک نهضت اجتماعی پر طرفدار در آمده است.

در هر حـال روسـتا دارای بـافتی ظریـف و شـکننده اسـت و میـراث فرهنگی ارزشمندی به شمار میرود و فروپاشی این بافت بدون اینکـه جایگزین مناسبی برای آن ایجاد شود در مجمـوع آسـیب زیـادی بـه فرهنگ کشور وارد می کند. . (لالمی، توسعه شهرنشینی...، ص.1و3( باامید اینکه در این راه ضمن بر خورداری از مساعدت مسئولان ذیربط در اسـتفاده از تکنولـوژی فنـاوری اطلاعـات، از مهـاجرت بـی رویـه روستائیان به شهر جلوگیری کرده و فرهنگ، هویت و بافت روستاهای مـذکور نیـز بـا تـلاش کارشناسـان شهرسـازی و میـراث فرهنگـی دستخوش تغییر نگردد.

نتیجه گیری

این مقاله سعی داشت به بررسی شناسایی مهاجرت از روستا بـه شـهر بپردازد و از طرفی نقش تکنولوژی و فناوری اطلاعات را در این پدیده ببیند. سه بخش دولتی، تعاونی و خصوصـی در ایـن پـروژه نقـش بـه سزایی ایفا می نمایند، بدین شکل که بخش دولتی بستر و زیر ساخت آن را فراهم نماید، بخش خصوصی نیز در هدایت این پـروژه فعالیـت داشته باشد و در نهایت با کمک روسـتائیان عزیـز کشـورمان و سـایر علاقمندان به توسعه به همرا ه بخش تعاونی امور ذکر شـده در مقالـه به منصه ظهور برسد زیرا به اثبات رسیده است که در کشورهایی کـه به توسعه روستایی و کشاورزی اهمیت داده میشـود بـازار شـهری در مجاورت مناطق تولید کشاورزی به سرعت شکل گرفته و شـهر هـای کوچک بوجودمی آید که در آینده به مراکز شهری بـزرگ و متنـوع و درآمدزا تبدیل میگردند. با امید اینکه با پیاده سازی چنین طرحـی در روستاهای کشورمان علاوه بر اینکه منبع تغذیه شهرنشـینان داخـل و خارج از کشور فراهم گردد غنای فرهنگی، علمی، تکنولوژیکی را نیـز به دنبال داشته و فرهنگ و هویت تاریخی روستا ها نیز به قوت خـود باقی بماند. انشااالله.

منابع

[1 [اسکلدون، رونالد؛ حمیدرضا وجدانی مترجم ”مهـاجرت روسـتائیان

به شهر و اثرات آن در کاهش فقر روستائی” جهاد، سال بیست و دوم،

شماره 252 ،مرداد و شهریور 81 ،ص. 75-70

[2 [غفرانی، هادی ”مهاجرت روستا به شهر: علل و پیامدها، با تاکیـد

ویژه بر ایران“ تز دکتری، ص. 85

[3 [رضائی، محمد علی ”مشکلات مسـکن و راهکارهـای مـذهبی و

فرهنگی” مسکن و انقلاب ،بهار 79 ،شماره 89، ص11-10

[4 [کردوانی، پرویز ”نمکزارهـای ایـران انباشـته از ثـروت” روزنامـه

همشهری، 26 خرداد 1382.

[5 [شاه شجاعی، علی ” مروری بر وضعیت کتابخانه های روستایی و

ارائه طرح های پیشنهادی” فصـلنامه کتـاب، دوره سـیزدهم، شـماره

سوم، پاییز 81 ،ص. 95-72

[6 [لالمی، شیده ”توسعه شهرنشینی و مهـاجرت روسـتائیان، هویـت

تاریخ را تنها گذاشتن، شمعدانیها رغبتی به شکفتن ندارند“ خبرگزاری

میراث فرهنگی، ص.1-3

www.chn.ir/newsprint.asp?id:3265

www.help118.com [7]

[8 [سایت وزارت صنایع.مرکز اطلاع رسانی صنایع و معادن ایران

www.mim.gov.ir