کاشی سنتی رنجبران : کاشی های زیرلعابی در دوران قاجار

مقاله ها

صفحه اصلی
مقاله ها
کاشی های زیرلعابی در دوران قاجار

1398/06/25

نویسنده : وب سایت کاشی سنتی رنجبران

بررسی تکنیک های کاشی سازی در دوران قاجار

تکنیک های مورد استفاده در دوره قاجار هفت رنگ و زیر لعابی بود که گاهی با طرح های قالبی ترکیب می شد. گسترش کاشی های زیرلعابی دوره قاجار در ادامه تکنیک و کاربرد دوره ی صفویه است. سفالگران ایرانی دوره قاجار به طور چشمگیری از دستاوردهای ایزنیک بهره مند شدند

مهمترین خصوصیات کاشی های زیرلعابی دوره ی قاجار، تنوع رنگ، نقوش و کاربردهای مختلف کاشی زیر لعابی در این دوره است. طیف رنگها گسترده بود و علاوه بر رنگهای مورد استفاده در دوره های قبل، رنگهای جدیدی مانند صورتی، ارغوانی و نارنجی استفاده میشد. طرح ها شامل نقوش گیاهی، مناظری از ساختمانها، تصاویر انسانی و همچنین تصاویری از تاریخ فولکلوری ایران است.

تنوع رنگ و طرح در این دوره بسیار قابل توجه است. از خصوصیات عمومی نمونه هایی که در امتداد سنت کاشی کاری زیر لعابی حرکت کرده اند می توان به مجموعه ی ازاره ی چهار نبی قزوین، مدرسه علمیه ی امام خمینی کاشان کاشی های تعمیر و تعویض شده ی ازاره ی بقعه ی درب امام اصفهان و بقعه هارون ولایت اصفهان، بخشی از کاشی کاری مسجد جامع کرمان یا حمام خان کاشان، حمام رهنان اصفهان، و.... اشاره کرد. این کاشی کاری ها در امتداد سنت تصویری و فن آوری دوره ی صفوی بوده اند اما دچار افت کیفیت شده اند. بیشتر نمونه های قاجاری، مربع شکل، با ابعاد 20×20 بوده و از بدنه های مختلف خمیر رسی یا خمیر سنگ ساخته شده اند. پخش شدید لعاب در بسیاری از نمونه ها، شاخصه ی ویژه کاشی های زیر لعابی دوره ی قاجار می باشد. این ویژگی مربوط به افزایش گدازآورهای سربی در ساختار لعاب شفاف می باشد. در ادامه ی بررسی کاشی های زیرلعابی دوره قاجار و پس از آن سه گروه ویژه مورد بررسی قرار می گیرند

کاشی های زیرلعابی آبی- سفید نائین

در این بررسی ها کاشی کاری زیرلعابی دوره قاجار نائین جایگاه در اصفهان ویژه ای دارد. در اواخر قرن 18 تولید سفال اساساً متمرکز شده بود اما این اصال به این معنی نیست که دیگر مراکز مانندشیراز، نطنز، حسینیه ها و تکایای نائین از کتیبه های کاشی کاری آبی- سفیدی بهره می برند که باید در طبقه بندی کاشی کاری زیر لعابی، گروهی خاص را برای آنها در نظر گرفت. این کاشی ها که دارای زمینه سفید و نقش آبی یا برعکس هستند، بدنه ی خمیر سنگی با کیفیتی دارند مضمون بیشتر نقوش، اشعار پارسی با خط نستعلیق است، وقف نامه ها و نذورات، با در کاشی کاری زیرلعابی نیز درحسینیه های نائین دیده می شوند که می توان به حسینیه های کلوان، پادرخت، نوگاباد، چهل دختران، پنجاهه، باب المسجد و .... اشاره کرد.

رنگ های پراکنده سبز و قهوه ای در برخی نقوش گلها و پرندگان در نمونه ها ی متاخرتر دیده می شود، مانند یک ردیف کاشی کاری با زمینه ی قهوه ای در امام زاده "سلطان سید علی ابن ابراهیم ابن موسی ابن جعفر" که تاریخ 1346 هـ. ق را نشان می دهد.

کاشی های زیرلعابی تکیه معاون الملک کرمانشاه

از دیگر نمونه های شاخصی که بعد از دوره ی قاجار پدید آمدند و در محدوده ی پس از قاجار تقسیم بندی می شوند، باید به کاشی های زیرلعابی تصویری تکیه ی معاون الملک کرمانشاه اشاره کرد. این کاشی کاری ها خود در دو گروه عمده ی آبی-سفید و چند رنگ قابل تقسیم اند. مهمترین خصوصیت بصری این کاشی های زیر لعابی، تصویر سازی شخص) این جهت گیری تصویری حاصل توجه به تاریخ و باستانگرایی در دوره ی قاجار به ویژه شخصیتهای شاهنامه فردوسی در کنار تصور بصری حاصل از نقوش برجسته تخت جمشید و نقوش برجسته ی ساسانی در فارس و کرمانشاه در بسیاری از هنرهای دوره قاجار خود نمایی می کنند. کاشی های زیرلعابی تکیه معاون الملک که بخشی ازآنها به صورت آبی-سفید اجرا شده و تعدادی دارای زمینه ی سفید و نقوش سبز و سیاه است نمونه هایی ویژه و شاخص از لحاظ تکنیک ساخت و خصوصیات بصری در خانواده کاشی های زیر لعابی هستند.

زیرلعابی های زرین فام هارون ولایت

آخرین گروه کاشی های زیرلعابی پس از قاجار مربوط به تکنیکی خاص و حاصل تالشی ویژه و منحصر به فرد می باشد که فقط یک دفعه اجرا شده و نشانه ی باز شناسی نسبی تکنیکی فراموش شده توسط استادی گمنام است.در صحن امامزاده هارون والی اصفهان، در محل ورودی بقعه، سطح دیوار، کاشی های زیرلعابی را در بر گرفته که همچون فلز می درخشند.

ترکیبی که اجرای لعاب زرین فام را، روی سطح کاشی زیر لعابی نشان می دهد. این کوشش بیانگر بازشناخت تکنیک فراموش شده ی کاشی های زرین فام است. تنوع رنگهای زیر لعابی در کنار رویهی زرین فام ترکیبی است که به نظر می رسد فقط یکبار در تاریخ کاشی کاری ایران اجرا شده است و متاسفانه مراحل کمال خویش را نپیموده و همراه هنرمندش به فراموشی سپرده شده است. ابعاد بزرگ کاشی های این بقعه و شفافیت و سطح یکدست و بدون حباب لعاب شفاف، پخش نشدن رنگ های زیر لعابی، نشانه های بر تسلط کامل استاد سازنده بر تکنیک زیرلعابی بوده است. ضعف تکنیک زرین فام، رنگ قرمز مسی و حباب هایی در سطح تکنیک زرین فام در دوره ی قسمت زرین فام، نشانه ی باز تولد قاجار بوده که متاسفانه راه تکامل نپیموده، و تنها نمونه های اولیه ی آن بر دیواره هارون ولایت باقی مانده است.

منبع : نشریه هنرهای زیبا

برای سفارش این نوع کاشی کاری بسیار زیبا و اصیل ایرانی با شماره همراه 09128612029 و تلفن ثابت 02133030841 تماس بگیرید.

مطالب پیشنهادی

کاشی معرق



کاشی زیرلعابی	کاشی سازی	کاشی سازی در دوران قاجار	کاشی سنتی رنجبران