تبیین مهندسی مالی و کاربرد آن در صنعت سرمایه گذاری مخاطره پذیر

(دکتر فریدون رهنمای رودپشتی)

چکیده

اهمیت سرمایه گذاری در دستیابی به توسعه پایدار در سطح کلان و نقش آن جهت افزایش اشتغال وکاهش بیکاری در سطح خرد، بیش ا ز گذشته آشکار شده است و توجه ویژهای را طلب نموده است . درفرآیند سرمایه گذاری و تدوین برنامه های اجرایی مرتبط با آن ، میبایست به خطر (RISK) سرمایه گذاری توجه نمود. سرمایه گذاری مخاطرهپذیر طبیعت لاینفک فرآیند سرمایه گذاریمخاطرهپذیر، ا تخاذ تصمیمات آگاهانه بر بستر اطلاعات ، اهمیت زیادی دارد . این موضوع زمانی بااهمیتتر خواهد شد که به چالشهای محیطی مرتبط با سرمایه گذاری توجه کرد . سرمایهگذاران ومدیران و برنامهریزان و دستاندرکاران سرمایه گذاری، جهت اتخاذ تصمیمات آگاهان ه، میبایست باروشها و متدهای مؤثر بر این فرآیند آشنا شوند و آن را در تصمیمات خود لحاظ نمایند . مهندس مالی ازجمله روشهای نوین در امور مالی است که بر پایه مفروضات عملی ریاضی یا با بکارگیری اصول علمیدر حل مسایل مربوطه، در تصمیمگیری مؤ ثر افتد. در حقیقت مهندس مالی عبارت از هر نوآوری در ارائهابزارهای سرمایه گذاری و مدیریت ریسک ناشی از این سرمایه گذاری تعریف میشود. در این نوشتار، نگارنده ،ضمن تبیین تئوریک مهندسی مالی به بررسی نقش این روش جهتمدیریت ریسک در سرمایه گذاری مخاطرهپذیر خواهد پرداخت و بر پایه آن ، روشهای اجرایی وکاربردی مهندسی مالی را در صنعت سرمایه گذاری مخارطهپذیر ارائه خواهد داد. کلیات و مفاهیم مهندسی مالی امور مالی، مجموعه حقایق، اصول و نظریههایی است که با گردآوری و تجه یز وجوه و بکارگیری ومصرف وجوه توسط اشخاص، شرکتها و دولتها سروکار دارد. حوزه مالی در ایران کماکان به نوعی بخشی از بدنه حسابداری تلقی میگردد، در حالیکه این حوزهکاملا مستقل و در حوزه متفاوتی از علوم است .

تصمیماتی که مدیران مالی اتخ اذ میکنند و موضوعاتی در این حوزه بحث میشود،

نشاندهندهاستقلال این حوزه که خود مبتنی بر اصول و نظریههایی است، میباشد.

 

چالشهای محیطی و نیاز و ضرورت درک آینده در حال تغییر، موجب گردید که مفروضات دانش دراین حوزه مدنظر قرار گیرد. حوزه مالی با مفروضاتی نظیر تأمین مالی ، تخصیص بهینه منابع مالی ، ارزشیابی دارایی های مالی ،نحوه تأثیر دارایی های عملیاتی بر دارایی های مالی ، سیاست تقسیم سود، توجه به کارکرد های ریاضی ،کمی و مهندسی در حوزه مالی و نظایر اینها ارتباط دارد که توجه به این موضوعات ، در جهت افزایشکارایی و اثربخشی منابع مالی در بنگاه اقتصادی است . بنابراین مدیران مالی همواره در این اندیش ه هستند که چگونه وظایف محوله را به انجام برسانند که ثروت سهامداران را حداکثر نمایند. پیچیدگی محیط و فعالیتهای تجاری، و دستیابی به را هحل مناسب جهت پاسخ به نیازهای کسب وکار در جهت تعالی و سرآمدی کسب و کار، موجب گردید که دانش مدیریت مالی توسعه یابد، پدید آمدندانش و تخصصی بنام مهندسی مالی که از نیمه دوم دهه 80 میلادی همزمان با کاهش نظارت دولت برسیستم بانکی آمریکا بر بانکهای بزرگ سرمای هگذار در جهان به صورت بسیار جدی ، نشانه های توسعهدانش مدیریت مالی است . توجه به مهندسی مالی که از 1980 در آمریکا و سپس در کشورهای در حال توسعه از 1988 همزمانبا خصوصیسازی طراحی و استفاده از دانش ریاضی توسعه یافت و در کشور ما، از 1370 با تصویبهیأت وزیران با توجه به موضوع خصوصیساز، بدان احساس نیاز گردید. اهداف و ضرورت توجه به مهندسی مالی از مهمترین اهداف و ضرورت توجه به مهندسی مالی میتوان به موارد زیر اشاره نمود :

الف ـ پیچیدگی و چالشی شدن تصمیمات و فرآیندهای مالی به تبع پیچیدگی و چالشی شدن کسب وکار.

ب ـ افزایش نیاز به روشهای کمی در حوزه مالی به دلیل موضوعاتی که در این حوزه مورد بحث قرارگرفته که بدان جنبه علمی بخشیده است و دانش مالی را ضرورت بخشید.

ج ـ نیاز به این ابزار با توجه به تغییر شیوههای کسب و کار نظیر خصوصیسازی و امثالهم .

د ـ نیاز سرمایهگذاران جهت استفاده بهینه از سرمایه خویش و همچنین مدیران جهت حداکثر کردنثروت سرمایهگذاران که نیاز به ابزارهای منسجم ، پویا و عملی و در عین حال قابل اعتماد برای تصمیم گیری دارند.

ه ـ نوسانات قیمت علیالخصوص در کشور ما، موجب شده است که تولیدکنندگان و

مصرفکنندگان درصدد برآیند که با استفاده از ابزارهای ریاضی برآوردهای مال ی را پیشبینی نمایند تا بتوانند درجایگاه بهتری از بحران اقتصادی قرار گیرد.

 

و ـ موضوع تأثیرات بازارهای جهانی غیربازارهای داخلی و متغیر ساختن قیمتها و ارزش پولی و جهانیشدن اقتصاد، موجب گردید که مهندسی مالی به عنوان یک تخصص جهانی که کمک مینماید،ریسک ناشی از تمام نوسانات را کنترل نماید . به عبارتی اهمیت ریسک و توجه به آن در جهتافزایش بازده از دیگر دلایل توجه به این ابزار شده است .

ز ـ توسعه مدیریت مالی به عنوان دانش جهت حل مسائل مرتبط با این حوزه موجب گردید که ابزارهای حل مسئله نیز توسعه پیدا کند که مهندس مالی از جمله آنها است .

ح ـ تنوع و پیچیدگی بازارهای مالی (پول و سرمایه ) و جهانی شدن این بازار، با توجه به اهمیت نقشبازارهای مالی در جهت دستیابی به توسعه پایدار.

به طور کلی فرض اولیه مهندسی مالی ، مهندسی است . مهندسی عبارت از کاربرد عملی ریاضی یااصول علمی در حل مسایل و یا طراحی خدمات و ابزارهای لازم تمام مهندسان از نظر ریاضی آموزشیکسانی میبیند و سپس در رشته خاص خود متخصص میشوند. پایه و اساس دانش مهندسی مالی، اقتصاد مالی یا کاربرد اصول اقتصاد در پویایی بازار اوراق بهادار،به خصوص طراحی، قیمتگذاری و مدیریت ریسک قراردادهای مالی است .

تعریف مهندسی مالی

برای ارائه تعریف جامع، لازم است با مفهوم مهندسی سیستمها آشنا شویم : مهندسی سیستمها استفاده از تخصصهای مختلف مهندسی مثل طراحی و مدلسازی ، بهینهسازی و کنترل و عملیاتو فرآیندها را در مورد سیستمهای باز یا بسته ، مهندسی سیستمها مینامند که رشتهای است جدید .

چندنمونه از مهندسی سیستمهای مختلف عبارت است از :

ـ مهندسی سیستمهای شیمیاییEngineering Systems Chemical

ـ مهندسی سیستمهای مکانیکیEngineering Systems Mechanical

ـ مهندسی سیستمهای الکترونیکیEngineering Systems Electronic

ـ مهندسی سیستمهای پزشکیEngineering Systems Medical

ـ مهندسی سیستمهای اجتماعیEngineering Systems Social

ـ مهندسی سیستمهای روانشناسیEngineering Systems Psychological

ـ مهندسی سیستمهای سیاسیEngineering Systems Political

ـ مهندسی سیستمهای اقتصادیEngineering Systems Economic

ـ مهندسی سیستمهای مالیEngineering Systems Financial

 

تمرکز ما در اینجا به روی مهندسی سیستمهای مالی میباشد . این سیستمها بسیار پیچیده ، متنوعو پویا میباشند و به طور کلی برای تعریف، آنها را به دو دسته فرعی تقسیم میکنند.

1ـ سیستمهای مالی خردSystems Financial Mictro

که دربر گیرنده سیستمهای :

ـ سود و زیان شرکتهاSystems Loss and Profit

ـ ترازنامه شرکتهاSystems SHeet Balance

ـ نقدینگی شرکتهاSystems Liquidity

میباشد.

2ـ سیستمهای مالی کلانSystems Financial Macro

که دربر گیرنده سیستمهای :

ـ بازار پول و سرمایهSystems Market Capital and Money

ـ بانکی و بیمهSystems Insurance and Banking

ـ مالیاتیSystems Taxation

میباشد.

سیستمهای مالی خرد و کلان باز و پویا میباشند . این سیستمها بسیار پیچیده میباشند و دلایلاین پیچیدگی را میتوان به صورت زیر خلاصه کرد :

1ـ مرتبط شدن اقتصاد و بازار پول و سرمایه جهانی

2ـ سرعت گرفتن نقل و انتقال اطلاعات اقتصادی، مالی و سیاسی

3ـ خصوصی شدن اکثر مؤسسات دنیا

4ـ باز شدن بازارهای مختلف کشورها

5ـ متنوع و پیچیده شدن پول و سرمایه جهانی

6ـ متنوع و پیچیده شدن روشها و ابزارهای سرمایه گذاری

پیچیده شدن سیستمهای مالی در مؤسسات بزرگ دنیا نیاز به کنترل و بهینهسازی را شدیدتر کرده وبهرهگیری از تخصص جدیدی به نام مهندسی سیستمهای مالی را برای مدیران مالی و خزانهداران راآشکار ساخته است .

مهندسی سیستمهای مالی

استفاده از تخصصهای مهندسی در زمینه طراحی و مدلسازی کنترل و بهینهسازی و عملیات وفرآیندها در بخش سیستمهای مالی را مهندسی سیستمهای مالی مینامند . این رشته در حال تغییر  وتحولات بسیار زیادی است و حدود ده سال پیش بانکهای بزرگ سرمایه گذاری دنیا آن را برای رفعاحتیاجات مدیران مالی و خزانهداران مؤسسات بزرگ بوجود آوردند . برای اطلاع ده بانک بزرگسرمایه گذاری دنیا با توجه به سرمایه کل و ارزش خالص آنها در جدول 1 نشان داده شده . وسایل و ابزاری که بانکهای سرمایهگذا ری (Banks Investment )برای استفاده از تخصصمهندسی سیستمهای مالی بکار گرفتهاند عبارتند از :

1ـ متخصصان ورزیده، باتجربه و آگاه با بازار پول و سرمایه و دانش مهندسی یا ریاضی و کامپیوتر.

2ـ کامپیوترهای بسیار قوی از قبیل IBM ،Digital و CRAY.

3ـ مدلهای پیشرفته انحصاری ریاضی مالی با بهرهگیری از تئوریهای :

ـ برنامهریزی خطی و غیرخطیProgramming Nonliner & Linear

ـ هرج و مرجTheory Chaos

ـ منطق شبکهایNetwork Neural

ـ منطق غیرشفافLogic Fuzzy

ـ هوش مصنوعیIntelligence Artificial

ـ اربیتراژArbitrage

جدول 1 ـ بزرگترین بانکهای سرمایه گذاری دنیا در سال 1992 میلادی

ارقام به میلیون ریال

رتبهنامسرمایه کلارزش خالص

Merril Lynch Co.132259567

Lehman Hutton220277499

Salomon Brothers Holding Co.344427162

Goldman Sachs & Co.424774700

Morgan Stanley Group521723380

CS First Boston67071612

Paine Webber Group78961553

Dean Witter Reynolds89081405

Bear Stearns & Co.910041388

Smith Barney Harris Upham & Co.107731012

Institutional Investor :مأخذ

 

مؤسسات مالی پیشرو در دنیا به خصوص ب انکهای بزرگ تجاری از چهار سال پیش سعی در بوجودآوردن انضباطهای مهندسی مالی در داخل شرکتهای خود نمودهاند . محرک این عمل از بین بردنوابستگی به بانکهای سرمایه گذاری با کارمزدهای بسیار بالا بوده . مشخصات اینگونه بانکهای تجاریبزرگ دنیا و آمریکا با ذکر دارایی کامل و ارزش خالص آنها در جداول 2 و 3 نشان داده شده است . با توجه به تعاریفی که از مهندسی ، سیستمها و مهندسی سیستمها و همچنین مهندسیسیستمهای مالی به عمل آمد، میتوانیم تعاریف زیر از مهندسی مالی ارائه گردد : تعریف 1ـ مهندسی مالی عبارت است از بکارگیری ابزارهای مالی برای ساختاربندی مجدد پرتفویمالی و تبدیل آنها به پرتفولی با خصوصیات مطلوبتر. تعریف 2ـ استفاده از تخصصهای مهندسی نظیر طراحی ، مدلسازی، کنترل و بهینهسازی دربخش سیستمهای مالی .

تعریف 3ـ طراحی ساختارهای مالی ساده یا پیچیده برای تأمین مالی یا سرمایه گذاری (جذب یامصرف منابع )، به نحوی که دامنهای از پرداختها به فعالیتهای آینده وابسته باشد. تعریف 4ـ مهندسی مالی عبارت از هر نوع نوآوری در ارائه ابزارهای سرم ایهگذاری و مدیریت ریسکناشی از این سرمایه گذاریها. تعریف 5ـ (جامعترین تعریف ): استفاده از ابزارهای مالی نظیر اوراق مشتقه (قرارداد آتی ) کهمجموعهای از مشخصههای ریسک بازده را دارد و به شکل گسترده تحت عنوان فنآوری مالیجهت حل مسائل مالی و استفاده از فرصتهای مالی تعریف میگردد شل محدودتر به عنوان ،ابزار مدیریت ریسک مالی تعریف میشود. تاریخچه مهندسی مالی تنوع پیچیدگی بازارهای مالی و از میان برداشته شدن مرزهای جغرافیایی در اقتصاد، مدیران مالی وخزانهداران مؤسسات بزرگ جهان را با مسئولیت بسیار سنگینی روبرو ساخته است و همچنین در سطوحبالاتر سرمایهگذاران را به فکر واداشته که چگونه میتوانند بهترین استفاده را از سرمایه خویش داشتهباشند. راهحل مناسب آن مهندسی مالی بوده است که از نیمه دوم دهه 80 میلادی همزمان با کاهشنظارت دولت بر سیستم بانکی آمریکا در بانکهای بزرگ سرمایهگذار جهان به صورت جدی به کار گرفتهشد. مهندسی مالی به عنوان یک تخصص ، تلفیقی از مالی و ریاضی میباشد که به عنوان یک رشته علمی در دانشگاه معتبر دنیا تدریس میگردد.

 

در راستای قانونمند نمودن این تخصص ، سازمان جهانی به نام انجمن بینالمللی مهندسان مالیتشکیل گردیده که هدف آن آشنایی افراد با مهندسی مالی و ترویج این رشته در دنیا میباشد اینسازمان را فیزیکدانی به نام فیشر بلک (Black Fisher )بنیانگذاری نموده است . موضوع مهندسی مالی در کشورهای در حال توسعه همزمان با خصوصیسازی از سال 1988 باطراحی ابزارهای مالی و استفاده از دانش ریاضی توسعه یافت به طوری که در جهان کنونی فراگیر شدهاست . در کشور ما، نیز از سال 1370 همزمان با بحث خصوصیسازی به عنوان یک موضوع قابل بحثمطرح شده است . ولی هنوز به عنوان یک تخصص و رشته علمی وارد موضوعات دانشگاهی به صورتمستقل نشده است . اگر موضوعات اصلی مهندسی مالی در درس مدیریت سرمایه گذاری مطرح و بحثمیشود. توجه به نقش بازارهای مالی علیالخصوص انواع بورس نظیر بورس اوراق بهادار، بورس کالاهایکشاورزی، بورس کالاهای معدنی ، در انباشت سرمایه و دستیابی به توسعه پایدار در کشور و اهتمامدستاندرکاران جهت توسعه آن با هدف دستیابی به بازار سرمایه توسعه یافته در راستای همسویی باجهانی شدن بازار و اقتصاد، اهمیت توجه به مهندس مالی بیش از گذشته احساس شده است .

ارتباط ریسک با تصمیمات مالی و نقش مهندسی مالی در حل آن توجه به فرآیندهای مالی و نوع تصمیمات مالی که غالبا با آینده ارتباط دارد، موجب شده است کهریسک با تصمیمات مالی رابطه تفکیکناپذیر دارد . به عبارتی، اغلب تصمیمات مالی با ریسک و بهتبع آن با بازده مرتبط است . در تعاریف مهندسی مالی نیز بدان به عنوان ضرورت یا اهمیت توجه شدهاست . به تغییر بسیار ساده ، مهندسی مالی، ابزار مدیریت ریسک (Management Risk ) است . هرگونه خطر (احتمالی ) تغییر انحراف ) در بازده (نتیجه ) مورد انتظار ریسک تعریف میشود . برایمثال خرید یک دارایی مالی (سهام از بورس اوراق بهادار )، وجوه پرداختی بانک با نرخ شناور به یکشرکت، وجوه دریافتی (اعتبار یا خرید کالا ) از شرکت خارجی که تغییر نرخ بهره و ارز میتواند موجبانحراف در بازده شود. در سازمانها و بنگاه میتوان ریسک را به دو دسته زیر طبقهبندی نمود :

الف ـ ریسک غیرسیستماتیک : که نتیجه تصمیمات مدیریت بنگاه اقتصادی است که بدان ریسک

بازارمحصول نیز گفته میشود که به عبارتی مختص یک شرکت حاضر است .

 

ب ـ ریسک سیستماتیک : که نتیجه تغییرات بازار است که بر ارزش همه شرکتها تأثیر میگذارد.

از منظر دیگر میتوان ریسک را به انواع دیگر نیز طبقهبندی نمود

ـ ریسک نرخ بهره

ـ ریسک سرمایه

ـ ریسک نقدینگی

ـ ریسک عدم توانایی پرداخت (ریسک مایل )

ـ ریسک کاهش قدرت خرید (تورم )

ـ ریسک بازار

ـ ریسک تفاوت نرخ ارز

ـ ریسک سیاسی

ـ ریسک تجاری (عملیاتی )

برای محاسبه ریسک روشهای کمی وجود دارد از جمله واریانس ، انحراف معیار، ضریب تغییرات

،ارزش فعلی، متوسط طول عمر، ریسک دوره انتظار مکانی، (Duration )دوره انتظار اصلاحش ده

،تحدب Convexity...

 

ریسک و مهندسی مالی ، ارتباط تنگاتنگ دارند . در برخورد با ریسک مهندسی مالی 2 بدیل راپیشنهاد میکند. یا اینکه ریسک حاصله را به طور کلی حذف نماید . یا اینکه ریسک مطلوبتر راجایگزین ریسک ایجاد شده نماید با توجه به این ارتباط با ابزارهای مهندسی مالی که در تنظیم ،تشخیص، انتقال، حذف و کنترل و... ریسک مؤثر بوده و این اعمال را با تکنیکهای خاص انجاممیدهد آشنا میشویم . به عبارتی با کمک مهندسی مالی، به عنوان یک ابزار بتوان ریسک را به نحواحسن کنترل و اداره نماید. ارتباط ریسک با پورتفوی و نقش مهنسدی مالی در حل آن نظریه پورتفوی، از جمله نظریههای نوین مالی است که با هدف کاهش درجه ریسک توسطمارکونیس و شارژ مطرح شده است . ماهیت ذاتی مخارطهپذیری سرمایه گذاری موجب گردید کهچهارچوب مدلهای مالی ، ریسک مرتبط با آن کنترل و کاهش شود . نظریه پورتفوی از جمله ایننظریهها است . پورتفوی به مجموعهای از انواع سرمایه گذاری (داراییهای مالی ) در سبد سرمایه گذاری است .مدیریت پورتفوی، فرآیندی است که از طریق آن ، ریسک غیرسیستماتیک که نتیجه تصمیماتمدیریت بنگاه اقتصادی یا صاحب سرمایه گذاری است، کنترل و کاهش مییابد.  مهندسی مالی به عنوان یک روش کمی و ریاضی در کاربردی نمودن نظریه پورتفوی بسیار سودمنداست . رد مهندسی مالی از روش کمی به نام ضریب همبستگی که رابطه تغییرات متغیرها را با یکدیگربیان میکند، استفاده میشود و به صورت کمی و بدیهی ، تصمیمات مرتبط با انتخاب پورتفوی مناسب واعمال مدیریت پورتفوی را کارآمدتر میسازد برای محاسبه ضریب همبستگی که در مدیریت پورتفویکاربرد دارد، روش زیر استفاده میشود. S.DB‚P = CoVSDA کارکردهای مهندسی مالی در فرآیند مالی جهت تبیین و درک کارکردهای مهندسی مالی در فرآیند مالی ، توجه به ابزارهای مهندسی مالیضروری است، ابزارهای مهندسی مالی همان ابزارهای مشتقه است . ابزارهای مشتقه (DerivativeInstruments ،)یک ابزار مالی ا ست که ارزش آن از بسیاری از ابزارهای مالی اولیه مشتق میشود . نیراختیار خرید سهام که شکل مشتق شده از سهام اولیه است . ابزار مشتقه میتواند برای تعیین افزایش یاکاهش خطر استفاده شود . ابزار مشتقه یک اصطلاح برای توصیف تنوع سطوح استاندارد شده ابزارهایمالی معاملات فهرست شده داراییها بر اساس خواسته مشتری و یا شناسایی ابزارهای مالی که ارزشآن وابسته به ابزار دیگر است و قیمت یا ارزش آن از دارایی اولیه بیشتر است . شامل شاخصها، نرخمبادلات، نرخ بهره یا قیمت اتحاد یهای است . ابزارهای مشتقه، به

چند دسته اصلی طبقهبندی میشود :

1ـ قرارداد تحویل آتی (Forwards)

2ـ قرارداد پیمان آتی (Future)

3ـ قرارداد اختیار معامله (Options)

با توجه به انواع موضوعات اساسی مالی که در فرآیند مالی مطرح میشود و از تنو ع کمی و کیفیبالایی برخوردار است، موجب گردید که کارکردهای مهندسی مالی متنوع شود . تنوع کارکرد مهندسیمالی در فرآیند مالی را میتوان با تنوع ابزارهای مهندسی مالی مرتبط دانست . الف ـ توافقنامه نرخ قرارداد آتی خاص (Agreement Rate Forward) نرخ قرارداد آتی خاص عبارت از قیمتی که بازار جهت ابزاری که امروز معامله شده ولی نتیجه معاملهبه زمانی در آینده (غالبا دور) محول شده است، تعیین میکند. این توافقنامه معمولا از بازارهای پول منشأ گرفته و به عنوان یک ابزار انعطاف پذیر جهت پوششخطر و سفتهبازی روی جریانات یک نرخ بهره خاص تعریف میگردد.  خریدار توافقنامه در معرض نوسانات نرخ بهره است و میتواند با خرید توافقنامه خود را مصونسازد و از این طریق یا ریسک خود را کاهش و یا به طور کلی آن را حذف میکند. فروشنده میخواهد از این طریق با فروش توافقنامه ، از تغییرات مورد انتظار نرخ بهره سود ببرد . اینروش، ابزار سودمندی جهت مدیریت ریسک نرخ بهره میباشد. در بازار خارج بورس و معمولا توسط بانکها ارائه میشود، مانند بازار ارز.

ب ـ توافق ترکیبی برای معاملات سلف

Sybthetic Agreement for Forward exchange (SAFE)

معاملات سلف سواپ عبارتند از این که دو پول مختلف که در تاریخ مشخص به صورت نقدی بایکدیگر مبادله شده و در تاریخ دیگری در آینده به صورت نسیه (سلف ) مجددا با یکدیگر معاوضهمیگردد. با این تفاوت که نرخ معاملات نقدی و سلف با یکدیگر اختلاف داشته باشد. با توجه به تعریف فوق ، توافقنامه ترکیبی برای مبادلات سلف عبارت از توافق حاصل بین دو نفر بهمنظور پوشش خطر و یا سفتهبازی بر روی تغییراتی در آینده ک ه این تغییرات نرخ بهره بوده و یا اینکهمبادلات سلف سواپ میباشند. برخلاف روش قبلی که نرخ قرارداد آتی خاص یک نرخ بهره ثابت مبنا است در این روش اساسعملیات بر تغییرات نرخ بهره بلی است . این روش در بازار خارج بورس معامله میگردد. ج ـ قراردادهای آتی مالی Futures Financial قراردادی است که در آن دو طرف تعهد میکنند که در یک تاریخ مشخص تعیین شده طبق ضوابطسازمان بورس ) و با یک قیمت مشخص (تعیین شده طبق ضوابط بورس ) یک کالا با کیفیت مشخص (تعیین شده طبق ضواب ط بورس ) را مبادله نمایند. در این قرارداد دو طرف متعهد هستند که طبق ضوابطقرارداد عمل نمایند . خریدار نگران است که قیمت کالا در آینده بالا رود و فروشنده در مقابل نگران استکه قیمت کالا ثابت یا پایین بیاید.

د ـ سواپ پولی و سواپ نرخ بهره swaps Rate Interest and Currency

سواپ نرخ بهره در واقع توافق بین دو نفر در معامله جریانات نقدی است که بر پایه یک نوع ارز و برمبنای مختلف محاسبه میشود. سواپ پولی پایین ارزی در واقع عبارت است از توافق بین دو نفر در مبادله جریانا ت نقدی که بر پایهیک نوع ارز نبوده ولی بر اساس مبنای یکسان یا متفاوت محاسبه میشود . در بازار سواپ نرخ ثابتیپرداخته و جریان است نقدی با همان نرخ متغیر دریافت نماید و بدین ترتیب هزینه سرمایه را ثابت نگهمیدارد.

قراردادهای سواپ (contracts Swap )در حقیقت قراردادهای معاوضهای هستند که دو طرفتعهد میکنند که برای مدت مشخصی (توافقی است ) دو دارایی یا منافع حاصله از دو دارایی را با کیفیتمشخص (توافقی ) به نسبت تعیین شده معاوضه نمایند . داراییها میتواند فیزیکی باشد مانند گندم،طلا، نفت، چوب، غیره و یا غیرفیزیکی یعنی مالی باشد، نیر اوراق قرضه، مشارکت، وام، سهام .... این قراردادها به صورت غیررسمی (خارج از بورس ) انجام میگیرند در بعضی از مواقع سواپ بهپشتوانه یکدیگر (Back - to - Back )مورد مبادله قرار میگیرند. ه ـ قرارداد اختیار معامله Contracts Options این قراردادها بسیار متنوع هستند و به شکلهای مختلف دسته بندی میشوند. ـ اختیار خرید Option Call قراردادی است که صاحب اختیار (خریدار) پس از پرداخت مبلغی مشخص (تعیین شده توسطبورس ) به فروشنده اختیار این حق را پیدا میکند که تا زمانی مشخص دارایی مشخصی را با کیفیتمشخص با قیمتی مشخص، اگر خواهد از فروشنده اختیار خریداری نماید. این صرفا یک حق یا اختیار خرید است نه اجبار . فروشنده اختیار خرید تا زمانی که خریدار اختیارخ رید حق خود را اجرا نکرده هیچ تعهدی در این قرارداد ندارد . صاحب اختیار فکر میکند که قیمتدارایی بالا میرود و فروشنده اختیار خرید فکر میکند که قیمت دارایی پایین میآید . این قراردادها بهصورت رسمی در بورسهای دنیا بر روی داراییهای فیزیکی و مالی معامله میشوند.

ـ اختیار فروش Option Put

قراردادی است که صاحب اختیار (خریدار) پس از پرداخت مبلغی مشخص به فروشنده اختیار اینحق را پیدا میکند که تا زمانی مشخص ، دارایی مشخصی را به کیفیتی مشخص با قیمتی مشخص اگربخواهد به فروشنده اختیار بفروشد. این نوع قرارداد را میتوان از منظر دیگر نیز طبقهبندی نمود نظیر :

ـ حق اختیار پولی (options Currency)

ـ حق اختیار نرخ بهره (options rate Interest)

چنانچه نرخ بهره در معرض نوسانات شدید باشد، سرمایهگذار میتواند با سرمایهگ ذاری بر روی هردو نوع اختیار خرید و فروش سهام امکان زیان (خطر) عمده را از بین ببرد.

ـ اختیار معامله برمودان Options Bermudan

نوعی اختیار معامله قابل تمرین است که تغییرات زمانی در طول عمر اختیار معامله مجزا و ناپیوستهاست .

ـ اختیار معامله ممتاز Options of Better

 

که پرداختهای آن بر اساس عملکرد خوب دو یا چند دارایی یا شاخصها محاسبه و صورت میکند.

ـ اختیار معامله قرض گیرنده Option Borrower

یک اختیار معامله Caps است که بر اساس نرخ پیش خرید توافق میگردد.

ـ حق اختیارهای پیچیده Options Exotice

حق اختیارهایی هستند که برای برآوردن نیازهای خاص در مدیریت ریسک مورد استفاده قرارمیگیرند. این حق اختیارها از سه جنبه زیر با حق اختیارهای استاندارد متمایز میشوند . این مواردعبارتند از :

ـ تفاوت در شرایط قرارداد اختیار معامله

ـ تفاوت در داراییهای مربوطه

ـ تفاوت در تغییرات قیمت دارایی مربوطه

و ـ سواپشن Swaptions

سواپشن در واقع یک نوع حفاظت از نرخ بهره بلند مدت است . سواپشن یک حق اختیار ورود بهسواپ نرخ بهره در بلندمدت میباشد، سواپشن به دو قسمت تقسیم میشود.

ـ سواپشن پرداختکننده : این سواپشن در واقع حقی است برای پرداخت نرخ بهره ثابت بر روی سواپ .

ـ سواپشن دریافتکننده : این سواپشن در واقع حقی است برای دریافت نرخ بهره ثابت بر روی سواپ .

سواپشن شباهت زیادی به حق اختیار معامله دارد با این تفاوت که در حق اختیار معامله بر رویداراییهای ملموس مانند سهام و یا ارز و یا اوراق قرضه صورت میگیرد . در حالیکه در سواپشنمعاملات معمولا بر روی دارایی غیرملموس مانند نرخ بهره صورت میگیرد . سواپشن ابزار جدیدی ازابزارهای مهندسی مالی برای کنترل ریسک نرخ بهره محسوب میگردند و یا سواپ و Caps مقایسهمیشوند.

ز ـ کپس (Caps )فلورز (Floors )و کلارز (Collars)

نوعی اختیار خرید است که اختیار خرید یک دورهای را شامل میشود . به عبارتی نوعی ابزار ملای بانرخ شناور و قابل تبدیل است . کپس نوعی قرارداد است که نرخ بهره آن متأثر از نرخ بهره شناور وام است . کولارز، ترکیب و مجموعهای از اختیار کپس با اختیار خرید و اختیار فلورز با اختیار فروش که به قیمتکپس فروخته میشود و به قیمت فلورز خر یداری میشود. قیمت کپس از قیمت فلورز بالاتر است . بهعبارتی ترکیبی از کپس بالا و فلورز بالا است .  فلورز، ابزار مالی یعنی اختیار معامله چند دورهای با بازپرداخت مشخص است .

ح ـ قراردادهای استثنا Contract Istisna

قراردادی است که در آن دو طر ف تعهد میکنند که در یک تاریخ مشخص (توافقی ) و با قیمتمشخص (توافقی ) یک کالا با کیفیت مشخص (توافقی ) را مبادله نمایند. در این قرارداد دو طرف متعهد هستند که طبق قرارداد علم نمایند . در این قراردادها کل مبلغ موردمعامله به صورت قسطی تا سررسید به تحویل دهنده کالا پرداخت میشود. کاربردهای مهندسی مالی کاربردهای مهندسی مالی را میتوان تحت 4 عنوان اساسی زیر خلاصه نمود.

ـ پوشش خطر Hedging

ـ سفتهبازی Speculation

- آربیتراژ Arbitrage

ـ ساختاربندی Structuring

ـ مدیریت داراییهای و بدهیها Managment liability and As

الف ـ پوشش خطر

اصطلاح پوشش خطر عنوان میکند که هرگاه یک شخصیت (حقیقی یا حقوقی ) در معرض خطرقرار گیرد با استفاده از ابزارهای پوشش خطر در صدد حذف یا کاهش آن خطر برمیآید یک مثال سادهمربوط به وامگیرندهای است که توافقنامههای نرخ قرارداد آتی خاص را به عنوان یک پوشش در مقابلآثار نرخهای بهره متغیر خریداری میکند . حال در این مثال پوشش زمانی رخ میدهد که ابزار اولیهبتواند خطر را با تمام جزئیات آن از بین ببرد . قبلا به اختصار توضیحی از انواع ریسک داده شده حال هرچند مختصر توضیحی در مورد مدیریت انواع خطر ارائه میدهیم . مدیریت ریسک نرخ ارز Risk Currency Managing از آنجا که نرخهای برابری ارزهای مختلف نسبت به یکدیگر همواره در حال تغییر است مؤسسات وشرکتهایی که با این مسئله مواجه هستند در معرض ریسک نرخ ارز قرار میگیرند و به همین دلیلمدیریت ریسک برای آنها دارای اهمیت است . در مدیریت ریسک از ابزارهایی مانند معاملات آتی ومعاملات ارزی استفاده میشود . مدیریت ریسک در پی جذب ریسک نوسان ات قیمت برابری ارزمیباشد و برای این منظور از قرارداد آتی خاص برای معامله بر روی ارز، با یک نرخ ثابت استفادهمینماید. چنین ابزاری یک نرخ ثابت برای ارز جهت معامله در آینده را فراهم مینماید.

مدیریت ریسک نرخ بهره Rate Interest Managing

 

اصطلاح ریسک نرخ بهره بیانگر وضعیت ریسک ناشی از تغییرات در نرخهای بهره است . نرخهایبهره

شامل نرخهای سواپ، نرخهای اوراق با کوپن صفر و نرخهای قراردادهای آتی خاص میباشد . درعمل تقریبا تمامی حالتهای ریسکی ناشی از تغییرات نرخ بهره، در یکی از سه حالت زیر قرار میگیرد :

ـ وضعیت ریسکی ناشی از یک نرخ کوتاه مدت با سررسید مشخصی که تنها یک دوره زمانی در آینده رادربر میگیرد.

ـ وضعیت ریسکی ناشی از یک نرخ کوتاه مدت با سررسید مشخصی که چند دوره زمانی در آینده ر ا دربرمیگیرد.

ـ وضعیت ریسکی ناشی از یک نرخ بهره با سررسید مشخص .

ابزارهای مهندسی مالی در مواجهه با ریسک نرخ بهره را میتوان در دو گروه طبقهبندی کرد :

الف ـ گروه اول ابزارهایی هستند که ریسک را به طور کامل (چه ریسک مطلوب و چه ری سک نامطلوب )حذف میکنند. مانند قراردادهای آتی، سواپ و توافقنامههای نرخ قرارداد آتی خاص .

ب ـ گروه دوم ابزارهایی که تنها ریسک نامطلوب را حذف میکنند و ریسک مطلوب را باقی میگذارند.مانند حق اختیارها و ابزارهای دیگر مبتنی بر حق اختیارها.

مدیریت ریسک سرمایه Risk Equity Managing

ریسک سرمایه عبارت است از تغییرات در ارزش اوراق بهادار منفرد یا بدره اوراق بهادار . این نوعریسک در واقع یک نوع ریسک قیمت و در حقیقت ریسک ارزش پول است . روشهای مورد استفادهجهت مدیریت این نوع ریسک طبعا شباهتهای زیادی با روشهای مورد استفاده در مدیریت ریسک ارزدارد.

مدیریت ریسک کالا Risk Commodity Managing

ریسک کالا در وضعیتهایی ایجاد میشود که یک سازمان تحت تأثیر نوسانات قیمت کالاها قرارمیگیرد. کالاهایی که در این حیطه قرار میگیرند بسیار گستردهاند که میتوان به نمونههای زیر اشارهکرد:

ـ فلزات مانند طلا، آهن، مس، پلاتین

ـ محصولات کشاورزی مانند گندم، غلات، ذرت

ـ محصولات انرژی مانند نفت خام، گازوئیل، محصولات پتروشیمی

ـ داراییهای حقیقی مانند زمین و ساختمان و...

هر سازمانی که به نحوی تولیدکننده این کالاها در حجم قابل ملاحظهای باشد در معرض ریسککالا قرار میگیرد. بعضی تصور میکنند که ریسک کالا یک پدیده طبیعی اجتنابناپذیر است ولیاستفاده صحیح از ابزارهای مشتقه کالا بعضی آثار شدی د بیثباتی در قیمتهای کالا را از بین برده و یاحداقل  کاهش میدهد. تا قبل از دهه 80 تنها ابزارهای مورد استفاده در این مورد، استفاده از قراردادهایآتی و حق اختیار بودند اما امروزه ابزارهای دیگری نظیر CAPS COLLARS و حتی حق اختیاربرای سواپ نیز مورد استفاده واقع میشوند.

ب ـ سفتهبازی

سفتهبازی در جایی مطرح میگردد که یک شخص انتظار نتایج مشخصی را از یک بازار خاص دارددر اینجا فرد در مواجهه با تغییرات مورد انتظار اقدام به سفتهبازی میکند بنابراین همراه با سفتهبازیطبعا ریسکی متوجه شخص میگردد که این ریسک قبل از سفتهبازی وجود نداشته است . به بیان دیگرمیتوان اینگونه مطرح کرد که سفتهبازی عبارت است از خرید کالا یا اوراقی که انتظار افزایش قیمت آنمیرود، یا فروش کالا یا اوراقی که انتظار کاهشش قیمت آن میرود. لازم نیست که همیشه از ابزارهایمالی مشتقه جهت سفتهبازی استفاده کرد بلکه استفاده از ابزارهای مهندسی مالی نیز به دلایل زیردارای نتایج زیادی میباشد.

ـ افزایش اثر Gearing

در سفتهبازی اگر ابزارها بر افزایش اثر پول در بازا ر تمرکز دارند به دلیل این است که موقعیتهایی راایجاد مینماید که نیاز کمتری به سرمایه دارند . برای مثال یک سفتهباز میتواند در بازار انگلستان اقدامبه خرید اوراق (LIFFE )نموده و سود ببرد در این صورت برای سرمایه گذاری یک میلیون پوندی نیاز به20 هزار پوند خواهد داشت که میتواند اوراق بهادار را به جای پول پرداخت نماید. با توانایی اتخاذ استراتژیهای پیچیده با استفاده از ابزارهای مشتقه میتوان موقعیتهایی را ایجادکرد که با روشهای دیگر ایجاد نخواهد شد برای مثال یک سفتهباز میتواند از تفاوتهای نرخ سود بیندلار آمریکا و مارک آلمان استفاده نماید و یا از مزایای حرکت یک بازار و اجزای مختلف آن به سمتقیمتهای پیشبینی شده سود برد. توانایی ایجاد وضعیتهای غیرممکن برخی از فعالیتهای بدون استفاده از ابزارهای مه ندسی مالی غیر ممکن میباشند و سفتهبازانی که ازاین ابزارها استفاده نمایند امکان مانور کمتری خواهند داشت .

ج ـ آربی تراژ

وابستگی نزدیک بین ابزارهای مالی این امکان را فراهم آورده است که در بسیاری از موارد یک ابزاررا با مجموعهای از ابز ارهای دیگر ترکیب نماییم به عنوان مثال توافقنامه قرارداد آتی خاص در نرخبهره قرارداد آتی مشابهت بسیار زیادی با یکدیگر دارند همانگونه که سواپ نرخ بهره نیز شباهت زیادیبا توافقنامه نرخ قرارداد آتی خاص دارد پس در مجموعه میتوان اینگ ونه عنوان کرد که از لحاظ ریاضیارتباط نزدیکی بین قیمت ابزارهای مالی قابل مقایسه با یکدیگر وجود دارد که نهایتا  آنها را به یکدیگرپیوند میدهد در شرایط نرمال قیمتهای واقعی اینگونه ابزار یا تابع روابط ریاضی خاص و مشخصمیباشند. در شرایطی که بازار دارای آشفتگی باشد و یا از لحاظ فیزیکی بین بازارها فاصله وجود داشتهباشد ممکن است قیمتها برای مدت کوتاهی از مقدار تعیین شده تجاوز نماید . به عنوان مثال قراردادآتی که در شیکاگو نرخگذاری شده در مقابل توافقنامه نرخ قرارداد آتی خ اص که در لندن نرخگذاری شدهتفاوت قیمت مذکور را به وجود میآورد . در چنین شرایطی افرادی که به عمل آربیتراژ دست میزنند بهسرعت وارد صحنه شده و در بازاری که قیمتها پایین بوده خریداری میکنند و در بازاری که قیمتها درحال افزایش است ا قدام به فروش میکنند . در واقع میتوان گفت هدف آنها سود بردن از اختلاف سطحقیمتها بدون تقبل هیچگونه ریسکی میباشد . با این همه میتوان گفت عمل این افراد در مجموعسودمند است چون سبب میشود . قیمتهای بازار به سرعت به وضعیت تعادل برسند.(1)

د ـ ساختاردهی

از مهندسی مالی جهت ساختاردهی مجدد یک معامله خاص استفاده میگردد به طور مثال یکاستثناء دهنده اوراق قرضه و یا مشارکت ممکن است از سواپ نرخ بهره سواپ ، جهت عوض کردن نرخشناور در تعهدات خود به پرداختهایی با نرخ ثا بت استفاده کند و یا وام گیرنده ماهرتر که بدهی او به مارکآلمان است ممکن است از سواپ به منظور تبدیل پرداختهای مارکی شناور خود به پرداختهای مارکیمشخص استفاده نماید. این موارد مثالهایی از تکنیکهای سازمان تأمین مالی است که از گوناگ ونی ابزارهای مهندسی مالیبه منظور تبدیل جریانهای نقدی و وضعیتهای ریسکی مطابق با خواستههای استفاده کننده بهرهمیگیرند.

ه ـ مدیریت داراییها و بدهیها

از کاربردهای مهندسی مالی میتوان به چگونگی ساختاربندی داراییهای یک بنگاه اقتصادی اشارهکرد. نحوه تخصص منابع که در حقیقت با عنوان داراییها در سمت راست ترازنامه قرار میگیرند هموارهمد نظر مدیران بنگاههای اقتصادی است و از طرف دیگر تأمین مالی از راههای مختلف که منجر بهکاهش هزینه سرمایه یک بنگاه اقتصادی شود را می توان از موارد کاربرد مهندسی مالی عنوان کرد. اینشاخه که در پارهای از موارد تحت عنوان مدیریت ترازنامه مطرح میشود عموما به ساختاربندی داراییهاو بدهیهای یک بنگاه اقتصادی میپردازد و میکوشد تا سررسید بدهیها را با توجه به ساختار داراییه اطوری تعیین کند که خطر بنگاه اقتصادی به حداقل برسد و همچنین بنگاه بتواند از منابع خود حداکثراستفاده اقتصادی را بنماید . با این مقدمه به کاربرد مهندسی مالی برای مدیریت ترازنامه میپردازیم .  روشهای پیشرفته ارزشیابی و محاسبه ریسک سرمایه مرتبط با ابزارهایمشتقه ـ مدل بلاک ـ درمان و توی Toy-Derman-Black تحت عنوان اختصاری BDT شناخته شده است . نرخ بهرهای که در مدل ارزشیابی اختیار معاملهاستفاده میشود تا درخت نرخ بهره زونی و ساختار نرخ بهره تعیین شود. ـ مدل بلاک ـ شولز Model Scholes - Black مدلی است که بر اساس آن قراردادهای اختیار معامله اروپا قیمتگذاری میشود.

نتیجهگیری

حل مسائل ضروری مدیران در حوزه مالی ، مستلزم شناخت و بکارگیری روشهای مختلف وابزارهای نوین مالی است . مهندسی مالی از جمله رویکرد جدید در مدیریت مالی و با استفاده از ابزارهایمهندسی مالی است که مدیریت مالی را کارآمد و اثربخش میسازد. هندسی مالی بر پایه مفروضات مهندسی که عبارت از کاربرد عملی ریاضی یا اصول علمی در حلمسائل است، از ابزارهایی بهره میگیرد که مجموعهای از مشخصهای از ریسک و بازده را دارد و به شکلگسترده تحت عنوان فنآوری مالی جهت حل مسائل مالی و استفاده از فرصتهای مالی را فراهممیسازد. پایه و اساس دانش مهندسی مالی ، اقتصاد مالی یا کاربرد اصول اقتصاد در پویای ی بورس اوراق بهاداربه خصوص طراحی، قیمتگذاری و مدیریت ریسک قراردادهای مالی است . با توسعه و پیچیدگی و تنوع در کسب و کار، کارکرد مهندسی مالی ، بسیار متنوع شده است زیرافرآیندهای مالی در کسب و کار پیچیده و متنوع شده است . سرآمدی کسب و کار و تعالی سازمانی،اهداف اساسی بنگاههای اقتصادی در عرصه رقابت در تجارت است . لذا حل مسائل پیچیده وپیشبینی آیندهای که منجر به تعالی سازمانی گردد و این امر در گروه حل مسائل پیچیده مالی است، ازضروریات هزاره سوم تلقی شده است . تحولات شگرف در فنآوری و کاربرد هر چه بیشتر روشهای ریاضی و علمی نظیر مهندسی درفرآیندها، موجب گردید که توجه خاص به این تحولات و روشها شود . فرآیندهای مالی از این مقولهمستثنی نیست .  ابزاری مهندسی مالی، در حقیقت ابزارهای مشتقه هس تند که در قالب چهار گروه زیر دسته بندی وبکار گرفته میشوند :

ـ قرارداد تحویل آتی

ـ قرارداد پیمان آتی

ـ قرارداد اختیار معامله

ـ قرارداد معاوضه

جملگی این روش در قالب روشهای کمی مورد ارزیابی و در قیمتگذاری داراییهای فیزیکی وملای به کار گرفته میشوند تا به شکل کارآمدتر و مؤثرتر، ریسک که همان احتمال انحراف در بازدهتعریف میگردد، کنترل، کاهش و یا حذف شود. کاربردهای مهندسی مالی را میتوان تحت موارد زیر دسته بندی نمود :

ـ پوشش خطر

ـ سفتهبازی

ـ آربیتراژ

ـ ساختاربندی

ـ مدیریت داراییها و بدهیها

بنابراین آگاهی از ابزارهای مهندسی مالی و استفاده از روشهای ارزشیابی کالاهای مورد نظر، ازضروریات کسب و کار و جهانی شدن اقتصاد و بازارها تلقی میگردد.

 

منابع و مأخذ

.Financial Engineering / K.Cuthbertson and Dirk NIT25che / Wiley 2003 .1

2ـ سایتهای اینترنتی متعدد (فهرست پیوست است )

3ـ اصطلاحنامه مهندسی مالی / دکتر فریدون رهنمای و همکاران (در شرف چاپ )

4ـ پایاننامه : بررسی وضعیت مهندسی مالی در ایران / نجمه کارگر کامور، دانشگاه آزاد اسلامی

. 79-78 تهرانمرکز

1 -مجله حسابدار سال سیزدهم شماره 128 ـ مقاله فرهاد ریاضیت ـ مهندسی مالی و کاربرد آن در بازار سرمایهایران .