هفتمین کنگره سراسری همکاریهای

دولت، دانشگاه و صنعت برای توسعه ملی

اهمیت انکوباتورهای کشاورزی در تحقق راهبرد

 ‘‘ارزش افزوده بیشتر’’

مجید متقی طلب - فاطمه بلالایی

پارک علم و فناوری استان گیلان

چکیده

 در ترسیم خط مشیهای بخش کشاورزی ایران، حرکت به سمت‘‘ ارزش افزوده بالاتر’’ بعنوان یک معیار راهبردی در تحقق نرخ رشد قابل قبول و پایدار در این بخش ذکر میگردد. در اقتصاد نوین عنصر ‘‘ مغز افزار ’’ به عنوان یک رکن اساسی جهت رسیدن به نتایج مطلوب در برنامه ریزیها ذکر میگردد. اگر چرخه تولید محصول را، از مرحله تولید دانش تا توزیع و متعاقب آن مصرف، در نظر بگیریم، در بخش کشاورزی قابلیتهای بالقوه اما معطل مانده فراوانی وجود دارد که در صورت استفاده بهینه از آنها، دسترسی به ارزش افزوده بالا براحتی امکان پذیر خواهد بود. دو محدودیت اساسی در این مسیر عبارتند از ‘‘ عمل بدون دانش ’’ و ‘‘دانش بدون عمل ’’ انکوباتورهای فناوری و تجاری بعنوان یک راهکار عملی جهت غلبه بر این دو محدودیت و حمایت از کارآفرینان و صاحبان اندیشه ارزیابی شده است بنحوی که در صورت طراحی انکوباتورهای مأموریت گرا و قابل انطباق با محصولات تولیدی مزایای زیر متصور خواهد بود:

1 -استفاده از اراضی و منابع آب و خاک کشور بصورت علمی و اقتصادی

2 -کمک به توانمند سازی سیستم آموزش و پژوهش در بخش کشاورزی از طریق یک فرآیند باز خورد بین مراکز تولیدی، تحقیقاتی و مصرف کننده

3 -بهره برداری بهینه از محصولات اصلی کشاورزی و فرآوردههای فرعی آنها

4 -استفاده از فناوریهای نوین ارائه شده در مراکزآموزشی و تجربه شده در مراکز تحقیقاتی

5 -ایجاد یک بستر مناسب برای شکوفایی کارآفرینان و صاحبان ایده در بخشهای؛ کشاورزی، صنایع غذایی، بیوتکنولوژی، محیط زیست و رشتههای وابسته  هدف از این مقاله بررسی نقش و اهمیت انکوباتورهای کشاورزی در دستیابی به رشد اقتصادی پایدار

در این بخش، از مرحله ارائه ایده تا تولید محصول، با استفاده از تجارب بدست آمده در سایر کشورها و ارائه یک الگوی مناسب در این حوزه با استفاده از مطالعه تطبیقی میباشد.

2 هفتمین کنگره سراسری همکاریهای سه جانبه

مقدمه

 بر اساس برآوردهای بعمل آمده، جمعیت ایران تا سال 1385 به حدود 80 میلیون نفر

خواهد رسید که در این صورت جهت تأمین کالاهای اساسی آنها حدود 20 میلیون تن

واردات محصولات کشاورزی مانند گندم، برنج، روغن، شکر و غیره مورد نیاز میباشد.

مروری بر امکانات و منابع بالقوهکشاورزی نشان میدهدکه از مساحت 165 میلیون

هکتاری کشور 51 میلیون هکتار برای کشاورزی قابل استفاده بوده و از این اراضی قابل

کشت تنها از 36 %آن معادل حدود 4/18 میلیون هکتار بهره برداری میشود، ضمن اینکه

بهرهوری اراضی محدود زیرکشت نیز 65 %اعلام شده است [ 2002 FAO.[

در ماده 17 لایحه پیشنهادی برنامه چهارم توسعه کشور تهیه سند ملی توسعه بخش

کشاورزی با رویکرد: توسعه پایدار، خودکفایی نسبی محصولات و امنیت غذایی، در

چارچوب محورهای زیر مورد تأکید قرار گرفته است:

الف) استفاده بهینه از منابع آب و خاک، توسعه زیر ساختها در راستای کشاورزی نوین،

افزایش بهر وری مجتمع، پرورش دام و طیور و آبزیان، ارتقای کمی و کیفی محصولات

کشاورزی مطابق با اقلام سبد مطلوب غذایی و ظرفیت سازی برای ذخیرهسازی

محصولات اساسی

ب) استفاده مؤثر از عوامل سختافزاری و نرمافزاری در فرآیند تولید، ایجاد انگیزه برای

جذب نیروهای متخصص از طریق تکمیل نظام جامع ترویج و آموزش بهره برداران، با

تأکید بر استفاده از خدمات فنی بخش خصوصی، توسعه پژوهشهای کاربردی، بومی

کردن تجربیات و ظرفیتهای جهانی با بهرهگیری از فناوریهای نوین مانند بیوتکنولوژی

ج) برقراری حمایتهای لازم از ظرفیتها و قطبهای تولید ویژه صادرات و تقویت بورس و

ایجاد تسهیلات خاص (اداری، مالی، بانکی، بیمه، گمرگ) برای صادرات محصولات

کشاورزی.

اهمیت انکوباتورهای کشاورزی در تحقق راهبرد «ارزش افزوده بیشتر» 3

اگر در نظر بگیریم که توسعه مبتنی بر دانایی، رشد مستمر و پایدار، رقابت پذیری

اقتصاد و تعامل فعال با اقتصاد جهانی، از جمله اهداف و سیاستهای کلی برنامه پیشنهادی

میباشد، در آن صورت اطمینان نسبی از دستیابی به اهداف ذکر شده به عنوان یک

دغدغه جدی در نظر گرفته میشود. در عین حال تجزیه و تحلیل برنامههای ارائه شده در

ادوار مختلف، حاکی از عدم دسترسی به اهداف برنامهها بوده، و منجر به ارائه نظراتی

گردید که از جمله میتوان به نقد برنامه دستیابی به رشد 8 درصد در سال 1382 اشاره

نمود، که بر اساس نظر برخی منتقدان پیش از آنکه یک خط مشی، راهبرد و راهکار

باشد بیان خود صورت مسئله است که باید بنحوی حل شود (بهکیش، 1382.(

ضرورت محوریت دانش در برنامههای توسعه کشاورزی

‘‘مغزافزار’’ به عنوان یک رکن اساسی جهت حصول به نتایج در اقتصاد نوین عنصر مطلوب در برنامهریزیها قلمداد میشود.  مورگان [2002 Morgan [اعتقاد دارد که دو محدودیت اساسی در رسیدن به مراحل توسعه و موفقیت برنامهها در کشورهای مختلف عبارتند از: الف: عمل بدون دانش

ب: دانش بدون عمل

شولتز[1979 Shültz [اقتصاددان معاصر و برنده جایزه نوبل در رشته اقتصاد معتقد

‘‘انسانی که چون نیاکان خود زراعت میکند هر چند هم سخت کوش و دارای

است که:

زمین حاصلخیز باشد موفق به تولید مطلوب نخواهد شد بلکه رمز دسترسی به محصولات

با کمیت و کیفیت بالا در استفاده صحیح از دانش و معلومات علمی نهفته استکه طی

آن امکان استفاده بهینه از اراضی، نهادهها، ماشین آلات و بازار فراهم میگردد’’

ایده جهانی کشاورزی این است که ما نیاز داریم راههای جدید برای خلق موقعیتهای

جدید ایجاد کنیم و نیز نیاز داریم تا افراد جوان را در زمینه کشاورزی جذب کنیم. ما

4 هفتمین کنگره سراسری همکاریهای سه جانبه

مردم را تشویق میکنیم تا نگاه دوبارهای به کشاورزی به عنوان ‹‹تجارت›› داشته باشند.

آنچه به کشاورزان کمک میکند در تجارت کشاورزی رقابت کنند، فرآوردههای

غذایی ‹‹با ارزش افزوده››، جدید و فرآوری شده است.

تعریف سال 2002 برای محصولات با ارزش افزوده این است:

• تغییر در حالت یا شکل فیزیکی محصول نظیر آسیاب گندم، تولید مربا و....

• تولید محصول در حالتیکه ارزش آن را بهبود دهد. نظیر گوساله پرورشی عاری از مواد

هورمونی وآلی

• جدا سازی، تجزیه و تفکیک فیزیکی یک کالا یا فرآورده کشاورزی در حالتی که

افزایش ارزش افزوده محصول (ماده خام) اولیه را سبب شود.

مطالب ذکر شده بالا درقالب چند محور کلی به شرح زیر قابل دستهبندی میباشد:

الف: ضرورت استفاده از پتانسیلهای کشاورزی و منابع طبیعی

ب: در نظر گرفتن امنیت غذایی وامکان رقابت محصولات کشاورزی داخل با انواع

تولید شده در خارج به عنوان یک چالش اساسی در سالهای آینده

ج: عدم استفاده بهینه از فارغ التحصیلان و صاحبان ایده در زمینه کشاورزی

صاحب نظران و تئوری پردازان بر این باورند که رسیدن به نرخ رشد مناسب در بخش

کشاورزی به برنامهریزی منسجم و هماهنگ در مراحل مختلف نیاز آن دارد. مراحل این

فرآیند درنمودار 1 آمده است.

5 اهمیت انکوباتورهای کشاورزی در تحقق راهبرد «ارزش افزوده بیشتر»

افزایش تولیداتکشاورزی کاهش هزینههای تولید بهبود شرایط فروش محصولات کشاورزی و بازاریابی استفاده مناسب از منابع آب و خاک استفاده مناسب از نهادها استفاده مناسب از ماشین آلات و استفاده از ماشین آلات مناسب تهیه مناسب نهادهها بهبود شرایط عرضه محصولات یافتن بازارها و قیمت مناسب

هدف نهایی

هدف در درجه اول

هدف در درجه دوم

نمودار 1 .فرآیند و اجزای دسترسی به نرخ رشد اقتصادی مطلوب در بخش کشاورزی

دستیابی به نرخ رشد اقتصادی مطلوب

بهبود وضع کشاورزی ازدو جنبه

افزایش درآمد کشاورزی بهبود شرایط زیست و تسهیلات اجتماعی

6 هفتمین کنگره سراسری همکاریهای سه جانبه

از الزامات تحقق مراحل فوق و رسیدن به رشد اقتصادی پایدار در فعالیتهای کشاورزی ‘‘دانش ‘‘عمل بدون دانش’’ و ایجاد یک پل مناسب در دو محدودیت ذکر شده یعنی بدون عمل’’ میباشد. بررسی امکانات کشورهای توسعه یافته جهت نیل به این هدف، حاکی از انجام چند اقدام کلیدی است.

الف) کارآفرینان و نوآوران، موتور محرکه توسعه

در بخش کشاورزی حرکت به سمت ارزش افزوده بالاتر به عنوان یک معیار

راهبردی در تحقق نرخ رشد قابل قبول و پایدار، ذکر میگردد. در اینصورت سرمایه

گذاری جهت توسعه نوآوری و تجاری سازی ایده باید به عنوان یک ضرورت راهبردی

در بخش کشاورزی در نظر گرفته شود. به بیان دیگر در یک جامعه دانایی محور باید

جایگاهی ویژه برای کارآفرینان و صاحبان اندیشه و حمایت همه جانبه از آنها منظور

گردد. در چنین جوامعی دامنه تأثیر کارآفرینی بسیار وسیع بوده به نحوی که از تغییر در

ارزشهای اجتماعی، تا رشد شتابان اقتصادی، را شامل میشود که از جمله میتوان به

موارد زیر اشاره نمود:

1 -ایجاد ثروت 2 -اشتغالزایی 3 -ایجاد و توسعه فناوری 4 -ترغیب و تشویق

سرمایهگذاری 5 -شناخت و گسترش بازارهای جدید 6 -ساماندهی و استفاده اثر بخش

از منابع

بررسیتجاربکشورهایمختلف جهانی نشان میدهدکهپارکها ومراکز رشد اعم از

3 ، مراکز نوآوری 2 ، فناوری 1 تجاری

و پارکهای علم و فناوری

از جمله راههای برون 4

رفت از مشکلاتی است که دسترسی به اهداف مورد نظر را تسهیل میکند.

7 اهمیت انکوباتورهای کشاورزی در تحقق راهبرد «ارزش افزوده بیشتر»

از جمله دلایل قابل ذکر این است که بر مبنای یک بررسی در سال 1997 حدود 87 %

از کسانی که دوره رشد خود را در مراکز رشد طی نمودند، موفق به ادامه کسب و کار

در عرصه تجارت و رقابت شدند.

به عنوان مرکزی 5 جهت امروزه در کشورهای توسعه یافته پارک فناوری کشاورزی

توسعه صادرات در بخش کشاورزی در نظر گرفته میشودکه با ایجاد فضا و سرویس

مناسب ازکارآفرینان و افراد با ایدههای محوری در زمینههای کشاورزی، بیوتکنولوژی

و سایر رشتههای وابسته حمایت کرده و از این طریق ایدهها و برنامههای نوآوری، وارد

عرصه کسب و کار و تجارت شوند.

هدف از ارائه این مقاله معرفی پارکها و مراکز رشد به عنوان یک راهکار راهبردی

جهت دستیابی به رشد اقتصادی مطلوب در تولیدات و محصولات کشاورزی و تجارت

آنها میباشد.

ب) مراکز رشد و فرآیند حمایت از ایدههای محوری

بررسی منابع و آمارهای موجود نشان میدهد که تا سال 2002 بیش از 3200 واحد

انکوباتور در جهان تأسیس شده که از این تعداد 800 واحد آن در آمریکا، 300 مرکز در

، کره و چین در کشورهای آسیایی از 6 آلمان و در حدود 900 واحد در آسیا قرار دارند

نظر تأسیس انکوباتورهای مختلف در رتبه اول قرار دارند. نقش انکوباتورها بطور کلی

عبارت است از ایجاد یک محیط مناسب برای تبدیل ایده به محصول در فرآیندی که

طی آن موجبات رشد کار آفرینان و صاحب اندیشه فراهم میشود. این فرآیند را بطور

خلاصه میتوان در نمودار 2 مشاهده نمود.

8 هفتمین کنگره سراسری همکاریهای سه جانبه

نمودار 2 .مراحل حمایت تبدیل ایده به محصول وچگونگی حمایت مالیاز ایدههای

محوری

(برگرفته از بیشچوف 2001(

1 انکوباتورهای کشاورزی

از جمله انکوباتورهای فعال در جهان است که اهداف آن به

شرح زیر بیان میگردد:

الف) هماهنگی و ایجاد شبکه ارتباطی مؤثر

ب) حمایت تجاری، مدیریتی و بازاریابی

ج) ایجاد زمینههای بهبود مستمر وضعیت تولید کنندگان محصولات کشاورزی

د) هماهنگی با روند بازار مصرف

ه) ایجاد انگیزه و تشویق

 

اهمیت انکوباتورهای کشاورزی در تحقق راهبرد «ارزش افزوده بیشتر» 9

در توجیه اهداف فوق گفته میشود که در آینده موفقیت در بخش کشاورزی قبل از

آنکه از طریق توانایی در ادامه تولید تعریف شود، بوسیله بازاریابی مؤثر و نوآوری در

تولیدات تعیین و در این راستا قانون مالکیت معنوی نقش اساسی در توسعه کشاورزی

ایفاء خواهد نمود. در چنین حالتی فعالیتهای کشاورزی به عنوان یک ابزار توسعه، به

عنوان راهی در نظر گرفته میشود که آهنگ موفقیتها را سرعت بخشیده و حاصل آن

ایجاد احساس مناسب برای مردم علی الخصوص جوانان و امید آنها به آینده خواهد شد.

همانند سایر مراکز رشد، انکوباتورهای کشاورزی نیز به عنوان مرکزی در نظر گرفته

میشوند که کار آفرینان و صاحبان اندیشه نو در قالب شرکتهای کوچک و متوسط را

در شروع کسب و کار حمایت مینماید تا اینگونه افراد بتوانند طرح و ایده خود را به

محصول تبدیل نمایند. در حال حاضر چنین مراکزی فعالیت خود را عمدتاً روی

موضوعاتی از قبیل نوآوریهای کشاورزی، انتقال تکنولوژی، ایجاد زیر ساختهای

فیزیکی، توسعه شبکه همکاری با دانشگاهها، بازاریابی توزیع و مدیریت، متمرکز

نمودهاند. نمودار 3 یک مدل پیشنهادی اجرایی نمودن این اهداف را نشان میدهد.

نمودار 3 .یک مدل پیشنهادی جهت تبدیل ایدههای نو به محصول

Primarily

Technology

Deverlopment

& Commercialization

Primarily

Basic/Applied

Research

& Knowoledge

 Agri - Health

Bio – Products &

 Value – Added

Sustainable Production system

10 هفتمین کنگره سراسری همکاریهای سه جانبه

تفاوت عمدهای که بین یک انکوباتور تجاری کلاسیک و انکوباتور کشاورزی وجود

دارد این است که انکوباتورهای کشاورزی در یک فضای محدود و زیر یک سقف قابل

مدیریت نیستند. به عبارت دیگر در حالی که انکوباتورهای تجاری در یک فضا و

محدوده تعریف شده مستقر میشوند (بر مبنای روش رایج)، انکوباتورهای کشاورزی را

باید به عنوان فضای خارج از تعریف فوق در نظر گرفت، به نحوی که مزرعه و ناحیه

تولیدی را نیز شامل میشود. عملی نمودن برنامههای یک مرکز رشد کشاورزی به

مشخص کردن چند مقوله بصورت روشن نیاز دارد که از جمله میتوان به تعیین دقیق

هدف، ویژگیها و تواناییهای هدف نهایی، مدیریت قوی و مؤثر و همزمان داشتن درک

صحیح از فناوری اطلاعات و ارتباطات اشاره نمود.

یک مدل پیشنهادی برای ایران

با نگاهی به مجموعه فعالیتهای کشاورزی و تطبیق آن با نگرشی سیستمی در تجارت

نوین، لزوم حرکت هماهنگ و برنامه ریزی شده در سه بعد تولید، فرآوری و تجارت

محصولات کشاورزی آشکار میگردد. بر مبنای فرضیهها و تجارت علمی موجود از

طریق طراحی انکوباتورهای مأموریت گرا، آنچنان که منطبق با شرایط و فعالیتهای

تولیدی مناطق مختلف باشد، امکان تسهیل در تحقق اهداف زیر و دستیابی به رشد

پایدار در فعالیتهای کشاورزی وجود دارد:

1 -استفاده از اراضی و منابع آب و خاک کشور بصورت علمی و اقتصادی

2 -کمک به توانمند سازی سیستم آموزش و پژوهش در بخش کشاورزی از طریق یک

فرآیند باز خورد بین مراکزتولیدی، تحقیقاتی و مصرف کننده

3 -بهره برداری بهینه از محصولات اصلی کشاورزی و فرآوردههای فرعی آنها

4 -استفاده از فناوریهای نوین ارائه شده در مراکز آموزشی و تجربه شده در مراکز

تحقیقاتی اهمیت انکوباتورهای کشاورزی در تحقق راهبرد «ارزش افزوده بیشتر» 11

5 -ایجاد یک بستر مناسب برای شکوفایی کارآفرینان و صاحبان ایده در بخش

کشاورزی، صنایع غذایی، بیوتکنولوژی، محیط زیست و رشتههای وابسته یک مدل

پیشنهادی جهت حرکت منظم به سمت توسعه هدفدار و دستیابی به نرخ رشد مطلوب، با

استفاده از تأسیس مراکز رشد کشاورزی، در نمودار 4 آمده است.

در این مدل نقش دولت بصورت برجسته و فعال فقط در حوزههای سیاستگزاری و

تدوین راهبردها و متعاقب آن نظارت بر روش اجرا و نتایج حاصله منظور شده و

فعالیتهای اجرایی باید توسط بخش خصوصی انجام شود. در این راستا فروش اوراق

بهاءدار و تضمین برگشت سرمایه توسط دولت جهت احداث مراکز رشد، میتواند به

عنوان یک راهکار اساسی جهت ورود جدی و بدون دغدغه بخش خصوصی در نظر

گرفته شود. به عبارت دیگر ایجاد اطمینان برای سرمایهگذاری بخش خصوصی در

عرصههای علم و فناوری، مستلزم پرداخت یارانههای هدفمند اولیه، بیمه سرمایه گذاری

و در عین حال نظارت و هدایت مستمرتوسط دولت میباشد.

مراکز رشد

تجاری

مراکز رشد

فناوری

مراکز ارائه

سرویسهای تجاری

و بازاریابی

دانشکدههای

کشاورزی و

منایع طبیعی و

مراکز علمی

مرکز فناوری اطلاعات و ارتباطات (محور شاورزی )

شورای

سیاستگزاری،

تدوین راهبردی

ظا

کمیته بودجه، امور

مالی و بیمه

مزارع

کشاورزی

12 هفتمین کنگره سراسری همکاریهای سه جانبه

نمودار 4 . یک مدل پیشنهادی جهت حرکت نظام مند به سمت توسعه هدفدار و

دستیابی به نرخ رشد مطلوب با استفاده از تأسیس مراکز رشد کشاورزی

نتیجه گیری

مراکز رشد فناوری و تجاری به عنوان یک راهکار اساسی جهت استفاده از قابلیتهای

بالقوه (اما معطل مانده) بخش کشاورزی در نظر گرفته شده و از این طریق ضمن استفاده

بهینه از قابلیتها، دستیابی به ارزش افزوده بالاتر میسر خواهد شد.

منابع

[1 [مجموعه مقالات اولین کنگره ملی بررسی مسایل توسعه کشاورزی ایران،

سازمان تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی، اسفند ماه 1367

[2 [راهنمای سال کشاورزی، دامپروری و آب ایران، کمیته سال کشاورزی و دامپروری،

سال زراعی 73 -1372

[3 [آمار نامه کشاورزی ایران، سال زراعی 80 -1379 ،وزارت جهاد کشاورزی 1381

[4 [بهکیش، م. رشد اقتصادی به خواست یک مقام کم و زیاد نمیشود. روند اقتصادی -

سال اول، شماره دوم، مرداد و شهریور 1382

[5 [کارآفرینی- طرح توسعه کارآفرینی در دانشگاههای کشور (کاراد) از انتشارات

سازمان سنجش آموزش کشور

[6 [سلجوقی، خ. ضرورت توسعه منطقی مراکز رشد و پارکهای علمی و فناوری. از

انتشارات سازمان مدیریت و برنامهریزی، 1381.

[7] Threshold to Maine R&D Area Inc.; Agriculture Incubator Center

Providing Incubation Servicer to New or Existing Agriculture businesses

in Southern and Western Maine Agust 2002.

[8] Promoting Sustainable Rural Development Through Agriculture;

Canadian International Development Agency. Canada April 2003

اهمیت انکوباتورهای کشاورزی در تحقق راهبرد «ارزش افزوده بیشتر» 13

 [9] Elbert Auil; Windham eges an incubator to grow agriculture; August

312003 http://www.pressherald.com/Nows/local/030831 incubator.

Shtml.

[10] Sustainable Rural Livlihoods in Asia and the pacific; Sustainable

Agriculture Development strategies for the Least Developed Countries of

the Asian and The pacific Regionhttp://www.unescap.org/rural/doc/sads

[11] Albertas Agriculture Research & Inoration strategic Framework.

March 2003. http:// www.aari.ca

[12] FAO Agriculture Series No.31; http://www.irv.net/food-Iran.htm.

 

[13] BischoffJ. 2001. An overview of successful international

Technology Business Incubators Programmes. The lst International

workshop on Technology Business Incubators in India. 29-31. January

2001 Bangalore India.