سیاست تحقیقات و تکنولوژی در ژاپن

آذرماه 75

موسسه آموزشی وتحقیقاتی صنایع دفاعی

مرکز مطالعات و برنامهریزی استراتژیک

کد گزارش 750903

عناوین مورد توجه در این مقاله عبارتند از:

 اهداف سیاستگذاری علوم و تکنولوژی در ژاپن؛

 نحوة سیاستگذاری علوم و تکنولوژی در ژاپن؛

 ایدههایی در مورد مراکز جدید تکنولوژی برتر در ژاپن؛ و

 نقش سازمانهای اصلی درگیر در تــدوین و پیادهســازی

 سیاست علوم و تکنولوژی، همچون:

 وزارت صنایع و تجارت بینالمللی،

 وزارت آموزش، علم و فرهنگ، و

 آژانس علم و تکنولوژی؛

بعلاوه، در جای جای مقاله، سیاستها و اقدامات ژاپنیها، با اقدامات مشــابه

در امریکا مقایسه شده است.

شناسنامة گزارش:

عنوان گزارش : ............. سیاست تحقیقات و تکنولوژی در ژاپن

ناشر : ................... دفتر مطالعات

مترجم : ................... مهندس محسن عالیخانی

ویراستاران : .............. مهندس سیّدکمال طبائیان ـ محمد حسیننژاد سلیمی

تایپ و صفحهآرایی: .... مرتضی سفیدچیان

«نقل مطالب منحصراً با ذکر نام ناشر و مأخذ مجاز میباشد».

به نام خدا

پیشگفتار

برخی از اهداف سیاست علوم و تکنولوژی عبارتند از:

 تقویت زیرساخت ملی توسعه از طریق تأمین کادر فنی کافی؛

 ارتقای تحقیقات پایه و بزرگ مقیاس؛  ایجاد جوّ قانونی و اقتصادی مناسبی که پیشرفت علمی و تکنولوژیکی را تشویق نماید.

همچنین بخش سیاستگذاری تکنولوژی دانشگاه بیرمنگام، سیاست تکنولوژی را این گونه تعریــف میکند:

سیاست تکنولوژی مجموعة موازین بخشهای خصوصی یا عمومی است که ایجاد، کاربرد و استفاده از تکنولوژی را تحت نظارت قرار میدهد. بنابراین، پژوهش در سیاستگذاری تکنولوژی، همــة آن دسته از حوزههای دانش را که برای فرمولبندی مؤثر و اجرای سیاســت تکنولـوژی لازم اسـت، در برمیگیرد.

از طرفی، یونسکو برای استراتژی علمی ـ تکنولوژیک این تعریف را پیشنهاد نموده است:

مجموع موازین قانونی و اجرایی به منظور افزایش، سازماندهی و اســتفاده از تـوان ملّـی علمـی و تکنولوژی، به قصد دست یافتن به هدفهای توسعة عمومی کشور و بالابردن موقعیت آن در جهان.

گذشته از تعاریف فوق، آنچه که حائز کمال اهمیت است، آغاز تدوین استراتژی علـم و تکنولـوژی کشور بعنوان یک نقطة قوت و اقتدار میباشد. این استراتژی طی یک فرآیند از پیش طراحی شــده و با حضور گروههای قابلی از بخش صنعت، اعم از دفاعی و غیردفاعی، مراکز تحقیقاتی، دانشگاهها و دولت تدوین میشود.

نباید از خاطر دور داشت که تدوین این استراتژی در تعامل کامل با استراتژیهای صنعتی و اقتصادی کشور صورت میپذیرد.

دفتر مطالعات

سیاست تحقیقات و تکنولوژی در ژاپن تا همین اواخر، ژاپنیها برای تحقیقات بودجة قابل توجهی اختصــاص نـداده و تأکید آنها بر سرمایهگذاری روی توسعه تجاری تکنولوژی قرار گرفته بود. بــه اندکی از ژاپنیها در زمینــة همین خاطر، تا به حال [ 1986 ] خطشکنیهای

علوم یا تکنولـوژی دیـده شـده اسـت. امـا بـه تـازگی تغیـیرات قـابل توجـه و خیرهکنندهای بوجود آمده و بودجة تحقیقاتی ژاپــن هـم اکنـون در مرتبـة بعـد از 2 قرار دارد. فراتر از این، سیاسـتگذاران ایالات متحده و اتحاد جماهیر شوروی ژاپنی مصمّم به تلاش برای رفع موانع اجتماعی و نهادی ژاپن بر سر راه خلاقیــت علمی هستند.

از علم و تکنولوژی در ژاپــن دارد. از یکسـو، نگرانـی فزاینـدهای از غرب تصویر تناقضآمیزی ژاپن، بعنوان یک ماشین غولپیکر تکنولوژیکی و احتمال غلبة آن بر تمامی رقبای خارجی وجـود دارد و از سوی دیگر، بسیاری (از جمله بسیاری از ژاپنیها)، همچنان نســبت بـه توانـایی ژاپـن در خلـق تکنولوژی نو تردید دارند.

یکی از دلایل وجود این ذهنیت آشفته آنست کــه گرچـه ژاپـن هـم اکنـون بعنـوان یـک قـدرت تکنولوژیکی مطرح است و اخیراً در زمینة تحقیــق و توسـعه بیشـتر از هـر کشـور دیـگری، بجـز دو ابرقدرت، هزینه صرف میکند، امّا خطشکنیهای اساسی تکنولوژیکی اندکی در ایـن کشـور صـورت گرفته است. دو دهه قبل، تلاش تحقیقاتی ژاپن بسیار کمتر از کشورهای مهم غربی بود. بطــور مثـال، در سال 1965 ،ژاپن کمتر از 6 درصد ایالات متحده، معادل حدوداً نصف انگلیــس و بسـیار کمـتر از فرانسه و آلمان غربی در زمینة تحقیق و توسعه هزینه کرد. ولی تا سال 1970 ،بودجه تحقیق و توسـعه ژاپن از انگلیس و فرانسه، و تا سال 1980 از آلمان غربی فراتر رفت. گرچه بودجــة تحقیـق و توسـعه آمریکا همچنان در سطح بسیار بالاتری باقی مانده است، اما باید به وســیع بـودن اقتصـاد آمریکـا نـیز توجه نمود. در سال 1982 ،ایالات متحده 61/2 %تولید ناخالص ملی خود را صـرف تحقیـق کـرد، در حالیکه این رقم برای ژاپن 44/2 %بود. بیشتر هزینههای ایالات متحده، برخلاف ژاپنیها، در ارتبــاط بـا مسائل دفاعی بوده که ارزش افزودة کمی برای اقتصاد غیرنظامی در برداشته است، بطوریکه در همیـن سال، سهم هزینههای تحقیق و توسعه غیرنظامی از درآمد ناخالص ملی در ژاپــن 43/2 %و در ایـالات متحده تنها 01/2 %بوده است.

نتایج سرمایهگذاری فزاینده ژاپن در زمینـة تکنولـوژی، در چنـد شـاخص انعکـاس یافتـه اسـت.

اختراعات ثبت شده ژاپنیها نسبت به اواسط دهة 1960 ســه برابـر شـده اسـت، در حالیکـه در مـورد آمریکاییها، این تعداد در حد ثابتی باقی مانده است. ضمناً ژاپنیها در میان خارجیــهایی کـه در آمریکـا ثبت اختراع میکنند، بر دیگران پیشی گرفتهاند. مدیران فنی ژاپنی در پاسخ به یک نظرسنجی در اوایل دهة 1980 تعداد تکنولوژیهایی را که ژاپنیها در آنها رهبری را در اختیار دارند فراتر از اروپاییها و فقط اندکی کمتر از آمریکاییها ارزیابی کردند. در نظرسنجی منتشر شــدة دیـگری بـه سـال 1985 ،مدیـران بیشتری احساس میکردند بیش از آنکه سطح تکنولوژیکی ایالات متحده بر صنعــت ژاپـن تـأثیرگذار باشد، سطح تکنولوژیکی ژاپن بر صنعت آمریکا تأثیر گذارده اســت و تقریبـاً هیچیـک از آنـها گمـان نمیکردند که آمریکا تا آخر دهه همچنان پیشــتاز بـاقی بمـاند. سفارشـهای رسـیده بـه ژاپنیـها بـرای درخواست صدور تکنولوژی نیز به نحو چشمگیری افزایش یافته است. ارزش این قبیل سفارشها قبـل از 1960 حتی به یک میلیون دلار هم نمیرسید. در ســال 1983 ،ایـن سـفارشها رقمـی معـادل 569 میلیون دلار عاید ژاپنیها کرد، که این مقدار، از درآمدهای مشابه دو کشور فرانسه و آلمانغربی بیشـتر بود.

رشد توانایی تکنولوژیکی ژاپن آنقدر سریع بوده است که برخی پیشبینی میکننــد طـی یکـی دو دهة آینده، ژاپن از تسلط جهانی برخودار خواهد شد؛ همچنانکه در دهة 1960 نیز از روی نرخ رشــد اقتصادی دو رقمی ژاپن، پیشبینی میشد این کشور در پایان قرن، به یک ابرقــدرت اقتصـادی تبدیـل گردد. البته این پیشبینی بسیار اغراقآمیز بوده است، چرا که بیشتر چنیـن رشـد سـریعی، نتیجـه یـک تلاش هماهنگ و منظم با جهتگیری دنبالهروی بوده است تا رهبری تکنولوژیکی. در نتیجة پیشرفت سریع اقتصاد ژاپن و با از میان رفتن کارآیی استراتژیهای گذشــته مبنـی بـر تکیـه بـه منـابع خـارجی تکنولوژی، میزان بودجة تحقیقاتی به شدّت افزایش یافت. البته به نظر میرسد منابع اختصــاص یافتـه به تحقیق و توسعه (و دستاوردهای آن) تا حد قابل توجهی کاهش خواهــد یـافت، همچنانکـه چنیـن اتفاقی برای رشد اقتصادی ژاپن طی دهههای 1970 و 1980 رخ داد.

در تصور قدرت تکنولوژیکی کنونی ژاپن نباید دچار مبالغه شد. اگر چه امروزه بودجة تحقیقــاتی ژاپن در حدود نیمی از بودجة تحقیق و توسعه ایالات متحده است، درآمد 569 میلیون دلاری ژاپن از بابت فروش تکنولوژی در سال 1983 ،کمتر از 110 آنچه آمریکاییها از این راه بدسـت آوردنـد، بـود.

در واقع ژاپنیها هنوز شدیداً متکی به ورود تکنولوژی از خارج هستند. اگر چه شـرکتهای غیرخدمـاتی بخش خصوصی از اوایل دهة 1970 به این طرف در قرادادهای مبادلــه یـا تجـارت تکنولـوژی سـود هنگفتی عایدشان شده است، لیکن با در نظر گرفتن قراردادهای جاری، این شــرکتها مجبـور خواهنـد بود بیش از درآمدشان صرف تکنولوژی نمایند. اگر تمام پرداختهای مربوط بــه قراردادهـای جـاری و جدید، شامل هزینههای مربوط به سازمانها و شرکتهای دولتی خدماتی جمع زده شوند، ژاپنیها شاهد تراز منفی قابل توجهی خواهند بود. مثلاً در سال 1983 ،حدود سه و نیم برابر درآمد حاصل از فروش تکنولوژی، صرف خرید تکنولوژی از خارج گردید. البته این را بـاید یـک پیشـرفت نسـبت بـه سـال 1970 که هفت و نیم برابر درآمد صرف خرید تکنولوژی شد، تلقی کرد؛ اما در عین حال بیــانگر ایـن واقعیت هم هست که هنوز به مدتی وقت نیاز است تا ژاپن بتواند فقط بعنوان صادر کنندة تکنولــوژی [ و نه وارد کنندة آن [ شناخته شود.

آمار مربوط به تجارت تکنولــوژی (و همچنیـن تعـداد کـم جوایـز نوبـل و دیـگر جوایـز علمـی

بینالمللی داده شده به ژاپنیها) موجب تردید بســیاری از ژاپنیـها نسـبت بـه خلاقیـت متخصصانشـان گردیده است. در نظرخواهیها، مدیران فنی ژاپن نسبت بــه سـطح تکنولـوژی شـرکتهای ژاپنـی ابـراز اطمینان کردهاند، ولی با این حال در این مورد که ژاپنیها نیز بمانند اروپاییها و امریکاییها بتوانند قدرت خلق تکنولوژیهای جدید را داشته باشند ابراز تردید نمودهاند. بسیاری از مدیران، علــت را در ضعـف مراکز تحقیقات پایهای مشترک میان شرکتها، تعداد نسبتاً کم محققان و سطح پــایین تحقیـق و توسـعه ژاپن دانستهاند. هم جهت با حرکت سریع شرکتها و مؤسسات برای ایجاد امکانــات جدیـد تحقیـق و توسعه، تعداد محققان نیز به سرعت در حال افزایش است. همچنین بودجههای مربوط به این امر نــیز به میزان بسیار زیاد افزایش یافتهاند. به همین خاطر، به نظر میرسد این مشکلات در مسیر طبیعی حل شدن قرار گرفتهاند. حدود 16 کسانی که در نظرخواهی فوق، توانایی ژاپنیها برای خلق تکنولوژیــهای جدید را مورد سؤال قرار داده بودند، به "پایینتر بودن ظرفیت خلاقیت محققان ژاپنی" اذعان داشتند.

آژانس علم و تکنولوژی، مطلب مشابهی را در بیانیه رســمی دولـت در سـال 1982 منتشـر کـرد.

براساس این گزارش، ژاپنیها تنها 3/5 %از مقالات چاپ شده در زمینه تحقیقات علــوم طبیعـی نسـخة سال 1976 نشریة Index Citation Science را به خود اختصاص داده بودند کــه ایـن رقـم، ژاپـن را بسیار عقبتر از آمریکا (با داشتن 9/41 %از مقالات) قرار داد. این مطلب خود نمایانگر مشکلی اســت که در سیاستگذاریهای علمی و تکنولوژیکی باید مدنظر قرارگیرد. با اندک توجهی به شرایط میتوان نتیجه گرفت که رقم 3/5 %آنقدر هم قابل انتقاد نیست، چرا که بیشتر ژورنالهای موجود در index بـه زبان انگلیسی منتشر میشوند و بالطبع، ژورنالها و مقــالات آمریکـایی سـهم قـابل توجـهتری دارنـد.

روشن است که این مسئله به ضرر ژاپن تمام میشود. معذالک، ژاپنیها سهم بیشتری از فرانسه (1/5 (% و فقط اندکی کمتر از آلمان غربی (9/5 (%داشتهاند. سیاست علوم و تکنولوژی در ژاپن اگر چه سیاستگذاران ژاپنـی اغـلب بـه خـاطر رشـد تحسـین برانگیـز ژاپـن در زمینـة علـوم و تکنولوژی در دهههای اخیر مورد تمجید قرار گرفتهاند، ولــی تشـکیلات دولتـی مربـوط بـه علـوم و تکنولوژی ژاپن آنچنان بزرگ و یا بودجه اختصاص یافته به آن آنقدر زیاد نیست. در واقع دولت ژاپن در مقایسه با دولت ایالات متحده و سایر کشورهای مطرح صنعتـی، نقـش کمـتری در سـرمایهگذاری روی تحقیق و توسعه ایفا میکند. بطور مثال در اوایل دهــة 1980 دولـت ژاپـن تنـها 25 %از مخـارج تحقیقات را به عهده داشت (در دهة 1960 این رقم 30 %بوده است). یک مقایسة کلی نشــان میدهـد

که نقش دولت ژاپن از این نظر، تقریباً نصف آن چیزی اســت کـه در کشـورهای آمریکـا، انگلسـتان، فرانسه و آلمان غربی وجود داشته است. کل مخارج دولت ژاپن در تحقیــق و توسـعه در سـال 1983 کمی بیشتر از 6 میلیارد دلار بود، در حالی که دولت آمریکا در همیــن سـال بیـش از 40 میلیـارد دلار خرج نمود. همانند ایالات متحده، بیشتر این اعتبار، صرف انجام تحقیقات توسط صنعـت، دانشـگاهها  گردیده است.

مؤسسات خصوصی غیرانتفاعی

در ایالات متحده، یکی از ابزارهای مهم سیاست تکنولوژی، بهرهگیری از خریدهای دولتــی بـرای تضمین وجود یک بازار خوب برای محصولات تکنولوژی برتر معینی بوده است که دولــت خواسـتار توسعة آنهاست.

دولت ژاپن، توان مالی لازم برای پیشگرفتن این استراتژی را بــه انـدازة ایـالات متحـده و سـایر کشورها که از لحاظ تکنولوژی پیشرفته هستند، داشته است. سیاست علوم و تکنولوژی در ژاپن، مانند بیشتر کشورهای پیشرفته، توسط چند بخش مختلف دولتــی کـه بـا سـازمانها و گروهـهای علاقـهمند ارتباط مشاورهای دارند، تدوین و اجرا میشود. ژاپن نـیز همـان هدفـهای کشـورهای دیـگر را دنبـال  کــه میکند: تقویت زیرساخت ملی با تأمین پرسنل فنی کافی، ارتقای تحقیقات پایه و بزرگ مقیاس بخش خصوصی قادر به انجام آن نبوده یا تمایل به انجام آن نداشته باشد، و بوجود آوردن جو قـانونی و اقتصادی مناسب که پیشرفت علمی و تکنولوژیکی را تشویق نماید.

توجه سیاست علوم و تکنولوژی ژاپن، بطوری فزاینده و غیرعادی، به تکنولوژیهایی که از اهمیت اقتصادی برخوردارند معطوف شده است. در فرآینــد تدویـن ایـن سیاسـت گروهـهای قدرتمنـدی از بخشهای تجاری، دانشگاهی و دولتی گردهم آمده، در قالب گروهــهای مشـورتی دائمـی بـه خدمـت در میآیند. در ایالات متحده، منــافعی کـه موجـب گزینـش اهـداف بخشهای گوناگون نظام اداری متناقض در حوزة علوم و تکنولوژی از سوی ارتش، دانشمندان "محض"، گروههای زیســتمحیطی و کارگری میشوند، رو به ضعف نهاده و یا کلاً در حال از میان رفتن هستند. در ژاپـن بخـاطر اینکـه از دهة 1950 دولت در کنترل یک گروه سیاسی قرار داشته اســت، در مقایسـه بـا امریکـا، تـأثیرپذیـری سیاسی کمتری در برنامههای علوم و تکنولوژی وجود داشته است.

نکتة پایانی اینکه تا همین اواخر، سیاستگذاران ژاپنی برای ترسیم تصویر احتمالی توسعه ژاپـن، از آمریکا الگو میگرفتند. این فکر که آیندة نزدیک قــابل پیشبینـی اسـت، مـیزان اتفـاق نظـر در مـورد سیاستهای مناسب را افزایش داد. یکی از نتایج این اتفاق نظر و هماهنگی این بوده است کـه سیاسـت علوم و تکنولوژی ژاپن، بیش از آنچه هزینههای انجام شده توسط دولت نشان میدهد، بازده اقتصادی در برداشته است.

امروزه سیاستگذاران ژاپنی طور دیگری فکر میکنند. آنها ژاپن را در حدی از توسعه میبیننـد کـه اتکای به تجارب دیگران را برای پایهگذاری سیاستهای آن کافی نمیدانند. به اعتقاد آنـها، ژاپـن بـرای بناکردن توسعة اقتصادی آینده، نیاز به خلق تکنولوژی جدید دارد. آنها امیدوارند روزی ژاپن به ملتــی با بیشترین مشارکت در علم و تکنولوژی مبدل شود. برای غلبه بر عوامل دخیــل در ضعـف خلاقیـت ژاپنیها، سیاستهای اصلاحی عمدهای اتخــاذ شـدهاند. یکـی از زمینـههای مـورد بحـث، اصـلاح نظـام آموزشی است که به نظر میرسد روح خلاقیت را از بین میبرد. همچنین، شرکتهای تجاری بســرعت به تهیة امکانات جدید برای تحقیقات بنیادی از یک سو و از سـوی دیـگر، افزایـش چشـمگیر سـطح بودجة تحقیقات پرداختهاند. برای بهبود ارتباط بیـن دانشـگاهها، مراکـز تحقیقـاتی دولتـی و صنعـت، سیاستهای مناسبی اتخاذ شده و توسط آژانسهای دولتی مختلف به مرحلة اجرا درآمدهاند.

امروزه در حالی که ژاپن در طیف وسیعتری از تکنولوژیها پیشتاز شده است، تنشهایی در توافــق بر سر سیاست علم و تکنولوژی در تشکیلات دولتی بوجود آمــده اسـت. وزارت صنعـت و تجـارت بینالمللی (MITI (در تثبیت نقش خود به عنوان عالیترین مقــام برنامـهریز، نـاظر و مشـاور صنـایع دست اول ژاپن، بشدت دچار مشکل است؛ بسیاری از تکنولوژیهایی که زیربنـای صنـایعی را تشـکیل میدهند که احتمالاً در دهههای آینده به عنوان گل سرسبد اقتصاد ژاپــن مطـرح خواهنـد شـد، بطـور  زیرنظـر طبیعی زیرنظر وزارتخانههای دیگر قرار گرفته یا میگیرند. برای مثال، تکنولوژی مخــابرات وزارت پست و مخابرات، بیوتکنولــوژی زیـر نظـر وزارت بـهداری و بهزیسـتی و رفـاه، و نرمافـزار کامپیوتر زیرنظر وزارت آموزش قرار دارند. بدین ترتیب، همانگونــه کـه انتظـار میرفـت، بحثهـا و

مشاجرات داغی میان وزارتخانهها بر سر حفظ و توسعة محدودة کاری بوجــود آمـده اسـت. اینگونـه تنشها موجب کاهش توافق آرا، که تا کنون از ویژگیــهای سیاسـت علـم و تکنولـوژی ژاپـن بشـمار میرفت، گشته است. معذالک، به نظر میرسد تا زمانی که همچنان یک حزب سیاسی معین حکومـت را در دست داشته باشد و ایدههای رقابتآمیز در زمینة مسائل دفــاعی و غـیره وجـود نداشـته باشـد، سطح توافقآرا در ژاپن بالاتر از ایالات متحده خواهد بود.

تشکیلات اداری سیاستگذار علم و تکنولوژی در ژاپن کـه یـک بخش اعظم انسجام سیاست علم و تکنولوژی ژاپن توسط شورای علــم و تکنولـوژی شورای مشورتی وابسته به دفتر نخستوزیری است، تأمین میگردد. وظیفة این شورا، ارائة پیشنهاد به نخستوزیر و تنظیم و تدوین اهداف سیاستگذاریهای درازمدت است. بطور مثال، یکــی از اینگونـه اهداف، افزایش هزینه تحقیق و توسعه از 24/2 %در سال 1982 ،به 5/3 %تا اواسط دهة 90 است.

از برخی جهات، شورا همچون یک کابینة داخلی است. رئیس آن شخص نخســتوزیر، بـوده وزرای دارایی و آموزش و مدیران کل "آژانس علم و تکنولوژی" و "آژانس طرحریزی اقتصـادی"، از اعضـای و پنج نماینده ممتاز و توانا از جامعة علمی کشــور، از اعضـای آن هستند. رئیس شورای علوم ژاپن دیگر آن میباشند. قابل توجه اینکه این پنج عضو بعنوان حلقة ارتباط با صنایع مهم نیز عمل میکننـد؛ مثلاً در 1983 دو تن از پنج نفر، رؤسای هیئت مدیرة شرکتهای مهم و یک نفر سرپرست یک انجمــن صنعتی بودند.

وجود دارد کــه وظـایف آن گاه بـا شـورای علـم و سازمان دیگری به نام شورای علمی ژاپن

تکنولوژی همپوشانی دارد. SCJ ، که اعضای آن را دانشمندان تشکیل میدهند، در سـال 1949 بـرای ارائه نظر و پیشنهاد به دولت در زمینههایی چون ارتقای سطح علوم و تکنولــوژی، تربیـت محققـان و کاربردی کردن تحقیقات تأسیس شد. این شورا نشان داد که کاملاً در جهت منافع تجــاری و سیاسـی بعد از جنگ جهانی دوم، حرکت نمیکند و لذا بخشی از نقش مشاورتی آن به CST واگذار شد. این شورا مداوماً از سیاستهای دولت انتقاد میکرد و خود نیز مورد انتقادهای شدید اعضای حــزب لیـبرال دموکرات (حزب حاکم) قرار میگرفت. اخیراً مقررات شورا تغییر یافت، بطوری کــه بجـای انتخـاب اعضای آن از داخل جوامع علمی، توسط نخستوزیر از بین اعضای پیشنهادی جوامع علمی برگزیـده میشوند. این نحوة جدید انتخاب اعضا، اولینبار در ژوئن 1985 انجام شد.

سیاست علوم و تکنولوژی ژاپن توسط وزرای کابینه (بخصوص وزیر آموزش و وزیــر صنعـت و تجارت بینالمللی) و "آژانس علم و تکنولوژی" پیاده میشــود. در سـال مـالی 1984 ،ایـن سـه نـهاد مجموعاً 90 %هزینههای دولتی تحقیق و توسعه را به خود اختصاص دادند. هر کــدام از ایـن نـهادها، همانند دفتر نخست وزیری، دارای گروههای مشاور خاص خود میباشــند تـا بتواننـد اطلاعـات لازم برای سیاستگذاری را از جامعة تجاری و سایر گروههای ذینفع دریافت نمایند.

وزارت آموزش، علم و فرهنگ

تقریباً نیمی از هزینههای دولت در تحقیق و توسعه، یعنی حدود 3 میلیارد دلار در سال 1983 ،بــه وزارتخانه آموزش، علــم و فرهنـگ (MESC (اختصـاص یـافت. ایـن وزارتخانـه از طریـق تدویـن سیاستهای آموزشی مناسب، به کسب اطمینان از عرضة نیروی فنی و تحقیقاتی کمــک نمـوده و بـانی تحقیقات دانشگاهی است. همچنین به تحقیقات دانشــگاهها و مؤسسـات تحقیقـاتی دیـگر کمکـهای بلاعوض اعطا مینماید. بعلاوه، اداره چندین مرکز تحقیقاتی نیز تحت نظــر ایـن وزارتخانـه صـورت میگیرد.

حدود دو ســوم بودجـه MESC بـه تـأمین اعتبـار تحقیقـات و آمـوزش در دانشـگاههای مـلی

اختصاص مییابد. این وزارتخانه در دهههای 1960 و 1970 در تسهیل تربیت سریع نیروهای مهندس و تکنسین نقش کلیدی ایفا نمود. عملکرد فوق، نمونهای از چگونگی تدوین و اجرای این سیاستها در ژاپن است. در اواخر دهة 1950 ،جامعة تجاری ژاپن، دولت را برای افزایش تعــداد نیروهـای محقـق (دانشمند) و مهندس دانشگاه دیده تحت فشار قرار داد. با اتخاذ سیاستهای هماهنگ در ســال 1960، برای دو برابر کردن تولید ناخالص ملی، این فشار بیشتر شد. "شـورای علـم و تکنولـوژی" برنامـة  سالهای برای پیشرفت علم و تکنولوژی تدوین نمود که برای تحقق اهداف آن بین ســالهای 1960 تـا

1970 نیاز به 000/170 نیروی متخصص در حوزة علوم و تکنولوژی و 000/440 مــهندس پیشبینـی میشد. MESC حرکتی را در جهت افزایش تعداد دانشکدههای مهندسی، هم در دانشگاههای مـلی و هم خصوصی، و نیز افزایش تعداد دانشجویان این رشتهها آغاز نمود. برخــی از مسـؤولین وزارتخانـه نظر موافقی نسبت به رشد سریع ظرفیت دانشــگاهها نداشـتند چـرا کـه کـاهش کیفیـت آموزشـی را پیشبینـی مینمودنـد. ولـی بـهر ترتیـب، MESC تسـلیم فشـارها شـد و این برنامـه پیـاده گردیــد.

سرمایهگذاری در دانشگاههای ملی افزایش پیدا نمود و کمکهای بلاعوضــی نـیز از سـوی دولـت بـه دانشگاههای خصوصی اختصاص یافت. از اواسط دهة 1960 ،تــا اوایـل دهـة 1980 تعـداد محققـان تقریباً سه برابر شد، و در دهة 1970 تعداد مدارک لیسانس اعطا شــده در رشـتههای مهندسـی در هـر سال افزایش یافت تا اینکه به تعداد مدارک اعطا شده در ایالات متحده رسید. اما علیرغم این موفقیـت آشکار، امروزه کنترل MESC روی گستردگی گروههای آموزشی دانشگاههای ملی مورد انتقـاد قـرار گرفته است، چرا که این امر، موجب محدودیت توانایی ژاپن برای سازگاری با نیازهای در حال تغیـیر تحقیقات دانشگاهی و آموزش نیروی انسانی شده است.

یکی دیگر از فعالیتهای این وزارتخانه حمایت مالی از پروژههای تحقیقاتی و انتشار نتـایج آنـها [ در قالب مقالات [ میباشد. این حمایتهای مالی در سالهای اخــیر بـه 150 تـا 200 میلیـون دلار بـالغ شدهاند. مابقی بودجة MESC به مراکز تحقیقاتی زیرنظــر همیـن وزارتخانـه (مـانند انسـتیتوی ملـی تحقیقات ژنتیک) و نیز به حمایت از موزهها اختصاص مییابد.

همانند سایر نهادهای دولتی در ژاپن، وزارت فرهنگ و آموزش نیز خواهان ایجاد و بهبود روابــط میان سازمانهای تحقیقاتی بوده است. در این راستا، برنامة مؤسسات ملّی تحقیقـات بیـن دانشـگاهی را پیاده کرد که کار آن از جمله، بررسی موضوعات تحقیقــاتی بـزرگ مقیـاس علـوم پایـه، در حـوزة بوده است.

، علوم مولکولی و تحقیقات مربوط به قطب گستردهای شامل فیزیک انرژی بالا آژانس علم و تکنولوژی  یک چهارم دیگر از بودجة علوم و تکنولوژی، یعنی حــدود 7/1 میلیـارد دلار در سـال 1983 ،بـه آژانس علم و تکنولوژی 15 اختصاص یافته اسـت. STA کـه گزارشـهای خـود را مسـتقیماً بـه دفـتر نخسـتوزیری تسـلیم میکنـد، در سـال 1965 تأسـیس شـد تـا فعالیتـهای علمـی ـ تکنولـوژیکــی وزارتخانههای مختلف را هماهنگ کند و مرجع انجام دهندة تحقیقات دربارة موضوعاتی که در حوزة فعالیت وزارتخانهها تعریف نشده بودند، مانند انرژی هستهای، علــوم هوانـوردی و هـوا فضـا، علـوم و منابع طبیعی را، مشخص نماید.

دریایی

STA ، که بیش از 40 %بودجة ویژه مربوط به ارتقای علــوم و تکنولـوژی را بـه خـود اختصـاص

میدهد  در تعیین ســهم بودجـة تحقیـق و توسـعه وزارتخانـهها نقـش داشـته و بـا "شـورای علـم و تکنولوژی" در زمینة برنامهریزی و ارتقای سطح علوم و تکنولوژی همکــاری نمـاید. تصـور میشـود بودجة تحت اختیار این آژانس به اندازهای نیست که امکان کنترل زیاد و محسوسی بر وزارت فرهنگ و آموزش و سایر وزارتخانههای قدرتمند را فراهم نماید. سوای این، بســیاری از مسـؤولین ردهبـالای STA از وزارتخانهها هستند. مثلاً در سال 1984 ،40 تن از مسؤولین ردهبالایی چون معــاون اجرایـی، مشاور علمی، مدیر کل اجرایی و مدیران سه اداره از شش ادارة آژانس علــم و تکنولـوژی، از وزارت صنایع و تجارت بینالملل بودند. بیشتر وزارتخانههای دیگر نیز دو یــا سـه نمـاینده در میـان مدیـران STA داشتند.

STA شش مرکز تحقیقاتی ملی در اختیار داشته و بر مؤسسات دولتـی فعـال در زمینـه توسـعه و و علوم فضایی نظــارت دارد. مؤسسـات دولتـی بیشـترین ارتقای انرژی هستهای، توسعة اقیانوسی سهم از بودجة STA را دارند. در سال 1983 ،سه تا از این مؤسسات شامل، مؤسسه تحقیقات انـرژی اتمی ژاپن، شرکت توسعة نیروگاه و سوخت هستهای، ... و آژانس ملی توسعه فضایی مجموعــاً بیـش از نصف بودجة STA را دریافت کردند. دو مؤسسه دیــگر STA ، حـوزة فعـالیت وسـیعتری دارنـد.

مرکز اطلاعات علم و تکنولوژی ژاپن18 اطلاعات علمـی و فنـی داخلـی و خـارجی را جمـعآوری و پخش میکند. شرکت توسعه تحقیقات ژاپن19 استفادة تجاری از تکنولوژیهای توســعه یافتـه توسـط دولت را ارتقا میبخشد. JRDC بر اساس برنامة اشاعه استفادة تجاری از تکنولوژیهای دولتی کـه بـه نظر میرسد فاقد کاربردهای عملی در آیندة نزدیک باشند، از شرکتهای مختلــف دعـوت میکنـد کـه پروژههای توسعهای پیشنهاد کنند. اگر پیشنهاد یک شرکت مورد قبول واقع شــود، میتوانـد از کمـک مالی JRDC بهرهمند شده، بمدت 2 یا 3 سال امتیازات خاصی در مـورد هـر محصـول جدیـدی کـه توسعه داده باشد، بدست آورد. اقدامات JRDC همچنین، بخشی از تلاش همـه جانبـه دولـت ژاپـن، برای هماهنگ کردن فعالیتهای تحقیقـاتی مختلـف اسـت. محققـانی از شـرکتها، دانشـگاهها و مراکـز تحقیقاتی دولتی تحت نظارت بخشی از ایــن شـرکت بـا عنـوان "سیسـتم تحقیقـات اکتشـافی بـرای

تکنولوژی پیشرفته" 20 که در سال 1981 شروع بکار کــرده اسـت، گرد هـم آمـده و بـرای کـار روی پروژههای پنج ساله همکاری مینمایند.

وزارت صنایع و تجارت بینالمللی

تنها 18 بودجة علوم و تکنولوژی، یعنی حدود 750 میلیون دلار در سال 1983 ،به این وزارتخانــه کـه بیشـترین نقـش را در سیاسـتگذاری صنعتـی ژاپـن دارد، تعلـق گرفـت. البتـه نقــش MITI در سیاستگذاری علوم و تکنولوژی بیشتر از آن چیزی است ] که از روی رقم فوق [ بـه نظـر میرسـد، چرا که برخی فعالیتهای این وزارت در هزینههای کلان دولتی منعکـس نمیشـوند، از قبیـل تصویـب معافیتهای مالیاتی ویژه، کسب معافیت از قانون ضدتراست 22 برای شــرکتهایی کـه روی تحقیقـات مشترک23 کار میکنند، هماهنگ کردن تحقیقات در بخش دولتی و خصوصی و (تا چند سال پیــش) واردات تکنولوژی.

تا اواخر دهة 1960 بیشترین تأکید سیاست تحقیق و تکنولوژی ژاپن بر یــافتن و معرفـی بـهترین تکنولوژیهای خارجی استوار بود. MITI بشدت به شـرکتها، بـرای یـافتن و شناسـایی تکنولـوژیـهای جدید خارجی، خرید آنها به کمترین قیمت ممکن و بدست آوردن منابع مورد نیاز برای بکــارگرفتـن آنها کمک مینمود. بعنوان مثال، وقتی تکنولوژی "تولید فولاد در کورههای اکسیژنی" برای اولیــن بـار در اتریش توسعه پیدا کرد، مقاماتی از MITI) که مهندس متالورژی بودند) تمام تلاش خــود را بکـار بستند تا جنبههای مختلف این تکنولوژی را به مدیران اجرایی شرکتهای فولادسازی بشناســانند، مـانع از ایجاد رقابت منفی میان شرکتهای ژاپنی و پیشنهاد قیمتهایی بالا جهت خرید این تکنولـوژی شـوند، تکنولوژی مذکور را در میان همة شرکتها تقسیم کننــد و موجبـات توسـعة آن را از طریـق مشـارکت فراهم آورند.

امروزه یکی از نقشهای اساسی MITI در علوم و تکنولوژی، هماهنگ نمودن تحقیقاتی است کــه توسط دولت و صنعت انجام میشود. بطور مثال، آژانس علــم و تکنولـوژی صنعتـی ایـن وزارتخانـه (AIST(24 مسؤول چند برنامة تحقیقاتی مهم است که در ایالات متحده توجه قابل ملاحظــهای جلـب کرده است. همچنین این آژانس پروژههای ملی تحقیق و توسعه را هدایت مینمــاید، از جملـه اینکـه برنامهای را با هدف کمک به محققان دانشگاهی، دولتی و بخش خصوصی پیاده کرده اســت کـه طـی آن، از برخی پروژههای درازمدت توسعة تکنولوژیهای جدید که بخاطر هزینــة بـالا و عـدم اطمینـان، توسط یک شرکت یا مؤسسه تحقیقاتی نمیتوانند اجرا شوند، حمایت مینماید.

در سال 1984 ،از میان 8 پروژه در دست اجرا، دو پروژه به نامهای کامپیوترهــای نسـل پنجـم و و در غرب مورد توجه فراوانی قرار گرفتند. دیــگر برنامـههای تحقیقـاتی AIST عبـارتند از،  FMS پروژه آفتاب، برای توسعه تکنولوژیهای انرژی نو، پروژه مهتاب در مــورد ذخـیرة انـرژی، و پـروژة تحقیق و توسعه روی تکنولوژیهای پایة صنایع جدید، که به انجام تحقیق در چندین زمینه مربــوط بـه مواد جدید، بیوتکنولوژی و وسایل الکترونیکی جدید میپردازد. MITI طی برنامة دیگری به توسعه و تشکیل کارتلهای26 تحقیقاتی پرداخته و آنها را از امتیازات مالیاتی خاص و وامهای مشروط بـهرهمند در اواخـر دهـة 1970 بـوده

ساخته است. شاید معروفترین این کارتلها مربوط به پروژههای VLSI باشد. موفقیت آشکار این کارتلها و سایر مؤسسات مشاه موجب ایجــاد تغیـیرات مثبـت در قوانیـن ایالات متحده، در سال 1984 ،برای تسهیل تحقیقات مشترک گردید

AIST همچنین شانزده مرکز تحقیقاتی مهم ملی در اختیار دارد، که بودجة آنها حدوداً یک چـهارم کل بودجة مؤسسات تحقیقاتی دولتی را تشکیل میدهد. در میان این شانزده مرکــز، مراکـز تحقیقـاتی بسیار مجهز مهندسی مکانیک و الکترونیک نیز وجود دارند.

بیشتر بودجة باقیماندة تحقیق و توسعه، به وزارتخانههای دیگری که با داشتن مراکز تحقیقــاتی در زمینههای مورد علاقة خود فعالیت میکنند، اختصاص مییابد. مثلاً، موضوع سرطان و مشکلات ناشی از جمعیت توســط وزارت بهداشـت و رفـاه؛ کشـاورزی و مـواد غذایـی توسـط وزارت کشـاورزی، جنگلداری و شیلات؛ مطالعة تغییرات جوی و هواشناسی، زلزلــه، تکنولـوژی کشتیسـازی و صنعـت راهآهن توسط وزارت راه و ترابری؛ موضـوع ساختمانسـازی و مـوارد مرتبـط بـه آن توسـط وزارت مسکن و عمران؛ و بالاخره تحقیق روی ارتباطات و امواج رادیویی توسط وزارت پست و مخابرات.

ایجاد مراکز جدید تکنولوژی برتر

در تلاش دیگری برای هماهنگسازی تحقیقات بین صنعت، دولت و دانشگاهها، سیاســتگذاران ژاپنی در صدد ایجاد مراکز جدید تکنولوژیهای برتر، شبیه دره سیلیکون،28 برآمدند.

، محل برگزاری نمایشگاه علمی جهانی ســال 1985 یک مثال از این دست، شهر علمی تسوکوبا است. اول بار در دهة 1960 ،طراحان این ایده یک دانشــگاه و مراکـز تحقیقـات دولتـی را بـه مکـان کوچکی نزدیک توکیو انتقال دادند، به این امیــد کـه صنـایع نـیز بـا پـیروی از ایـن الـگو، تأسیسـات تحقیقاتی خود را به آنجا کوچ دهند. ولی نتایج بدست آمده با آنچه که انتظار میرفت زیاد همــاهنگی نداشتهاند. تا به حال [ 1986 ] تنها تعداد بسیار کمی از صنایع بخش خصوصی به تسوکوبا نقل مکان کردهاند و شهر مذکور [ تا سال 1986 ] تنها 140000 سکنه پیدا کرده، در حالیکــه طبـق پیشبینـی، انتظار سکونت 200000 تن میرفت (البته این رقم شامل 109000 کشاورز و سکنه، پیـش از احـداث این شهر "جدید" نیز میشود). برخی از محققانی که بــه تسـوکوبا رفتـه بودنـد، مأیوسـانه بـه توکیـو

بازگشتند، اما با این حال امکانات فروشگاهی و تفریحی توسعه پیدا کرده است و شهر در حال حاضر [ 1986 ] مفتخر به داشتن 52 مؤسسه تحقیقاتی و دو دانشگاه است.

برنامة شهر تکنولوژی30 یکی دیگر از رویکردهایی است که برای ساختن مراکز تکنولـوژی برتـر مورد استفاده قرار گرفته است. این برنامه در اوایل دهة 1980 با هدف برقراری ارتباطات نزدیک میـان تحقیق و تولید طرح گردید. طبق این برنامه، دولت به یـک شـهر تکنولـوژی در حـال توسـعه کمـک میکند تا بتواند با بالابردن امکانات دانشگاهی، فرهنگی، تحقیقاتی و مسکونی، صنــایع بـا تکنولـوژی برتر را جذب نماید. دولت همچنین تســهیلاتی از قبیـل معافیتـهای مالیـاتی، وامـهای ویـژه، یارانـه و مشوقهای دیگری را برای شرکتهایی که مایل بــه ایجـاد تأسیسـاتی در شـهرهای تکنولـوژی در حـال احداث باشند، در نظر میگیرد.

اگر همه چیز طبق برنامه پیش برود، شهرهای تکنولوژی، پروژههای عظیــم تحقیقـاتی کـه مراکـز تحقیقاتی صنایع مختلف، مؤسسات تحقیقاتی مشترک و دانشـگاهها را بـهم پیونـد میدهـد، در خـود جای خواهند داد. سیاستگذاران امیدوارند این شهرها به مراکز منطقهای تحقیق و تولید در زمینـههای بسیار متنوعی همچون الکترونیک، مهندسی الکترومکانیک، ساخت مواد جدید، طراحی، و شـکل دادن نرمافزار کامپیوتر و بیوتکنولوژی مبدل شوند.

در مورد برنامة درازمدت شهرهای تکنولوژی نظرات متفاوتند. اکونومیست گزارش میکند کـه این برنامه چیزی جز یک تلاش بیهوده نیست، در حالیکه وُگل آن را موفق پیشبینــی میکنـد. در گذشته، توسعة منطقهای در ژاپن به علت عدم توانــایی دولـت بـرای ایسـتادگی در مقـابل فشـارهای سیاسی منطقهای به جهت جلب امتیازات مورد نظر آن منطقه، بــا عـدم موفقیـت روبـرو بـوده اسـت.

ممکن است چنین سرانجامی در انتظار برنامة شهرهای تکنولوژی نیز باشد.

تکنولوژیهایی برای صنایع آینده براستی ژاپنیها در مورد تکنولوژیهایی که به نظر میرسـند زیربنـای صنـایع فـردا باشـند چقـدر و چگونه کار کردهاند؟

دربارة قدرت ژاپن در زمینه الکترونیک و کامپیوتر مطالب زیادی نوشته شــده اسـت. ایـن زمینـه، زمینهای است که ژاپنیها به واقع بصورت جــدی در آن مطـرح خواهنـد بـود، بطوریکـه در کنفرانـس در نیویورک که در ســال 1985 بـرگزار گردیـد، 49 مقالـه از 109

بینالمللی مدارات حالت جامد مقاله را ژاپنیها ارائه دادند.

به نظر میرسد بیوتکنولوژی شاهد مثالی از نقاط قــوت و ضعـف و تلاشـها در جـهت خلاقیـت

بیشتر باشد، که ویژگی تکنولوژی ژاپن در اواســط دهـة 1980 را توصیـف میکنـد. در گزارش سـال 1984 ارزیابی تکنولوژی آمریکا اینطور نتیجه گرفته شده که ژاپن تقریباً اصلیترین رقیــب آمریکـا در بیوتکنولوژی تجاری بوده است. البته این نتیجهگیری بیشتر از آنکه بر اساس قـدرت تحقیقـاتی فعلـی ژاپن در این حوزه باشد، بر پایه دوفاکتوری است که به نظر میرسد پتانسیل عظیمی به صنــایع ژاپـن برای تجاری کردن تکنولوژی نوین میدهند. ابتدا اینکه، کارخانههای ژاپنـی سـابقه مدیـدی در تولیـد محصولات تخمیری و غذایی دارند که بر بیوتکنولوژی اصطلاحاً "سـنتی" مبتنـی بودهانـد. بسـیاری از این کارخانجات هم اکنون به غولهای چند ملیتی با امکانات به روز و پیشرفته تبدیل شــدهاند. تجربـة آنها امکان سودآوری عظیمی را از بکارگیری بیوتکنولوژی پیشرفتة روز برایشان فراهــم مـیآورد. دوم اینکه، دولت ژاپن علاقه فزایندهای را به بیوتکنولوژی از خود نشان میدهــد. در دهـة 1970 گامـهای آزمایشی ارتقای این تکنولوژی برداشته شد و از حدود سال 1980 بصورت جدی کار روی آن شروع شده است. امروزه [ 1986 ] آژانسهای دولتی متعددی در این ارتبـاط فعـال هسـتند: آژانـس علـم و تکنولوژی؛ وزارت کشاورزی، جنگل و شیلات؛ وزارت آموزش، بهداشت و رفاه؛ و آژانس مراقبت از

محیط زیست.

بیشتر از 150 کارخانة ژاپنی، مشمتل بر غولــهایی از صنـایع غذایـی، شـیمیایی، روغـن و صنـایع شیمیایی میتسوبیشی به این صنعــت جدیـد روی آوردهانـد. اگر چـه ژاپنیهـا در حرکـت بـه سـمت بیوتکنولوژی از آمریکاییها کندتر بودهاند، لیکن بر اساس یک نظرخواهی در سال 1981 ،حدود نیمی از کمپانیها اینطور احساس میکردند که ژاپن ظرف 5 سال بر پیشگامی ایالات متحده غلبــه خواهنـد نمود. چندین شرکت آزمایشگاهی، تحقیق بنیادی عظیم و مدرنی را بــرای کـار روی ایـن تکنولـوژی فراهم آوردهاند.

هنوز روشن نیست صنعت بیوتکنولوژی ژاپن در سطح جهان چگونه خــود را نشـان خواهـد داد.

سطح تخصیص بودجه ایالات متحده برای این تکنولوژی همچنان بسیار بالاتر است. ژاپنیها، احتمالاً در تربیت نیروی محقق در زمینة بیوتکنولوژی مشکل خواهند داشت و موانع نهادی نیز کمک گرفتــن شرکتهای ژاپن از دانشگاهها را در مقایسه با همتایان امریکایی، مشکل ساخته است. در واقع، دو سـوم کمپانیهای مرتبط با بیوتکنولوژی در ژاپن برای تربیت نیروی محقق برنامــه اعـزام بـه خـارج تنظیـم کردهاند. حتی برخی از آنها بانی کار تحقیقاتی بیوتکنولوژی در دانشگاههای آمریکایی شدهاند. بعلاوه، بوروکراسی ژاپن تا کنون مانع از عملی شدن تصمیمات جدی و مؤثر برای ارتقا این صنعـت، همـانند سایر صنایع آن گردیــده اسـت. قوانیـن تحقیقـات، مشـلتر و جدیتـر از ایـالات متحـده بودهانـد.

اختلافات داخلی میان شش آژانس دولتی عمده در رقابت بر سر نفــوذ در ایـن صنعـت نوظـهور نـیز ممکن است مشکلاتی ببار آورد.

دورنمای علم و تکنولوژی ژاپن

ژاپن با داشتن رتبة سـوم اقتصـادی در سـطح جـهان بـرای بیشـتر از یـک دهـه، بسـیار کمـتر از کشورهای کوچکی چون سوئد، هلند، اتریش، دانمارک و بلژیک در زمینــة علـم و تکنولـوژی برنـدة جایزه نوبل داشته است. در لیست جدیدترین نوآوریهای تکنولـوژی نـام ژاپـن بسـیار کـم بـه چشـم میخورد. در واقع برخی از تکنولوژیهای بسیار مرتبط با ] اقتصاد [ ژاپن (از قبیــل ترانزیسـتورها) از سایر کشورها وارد ژاپن شدند. حتی برخی از دست ساختههای سنتی "ژاپنی" از قبیل سندلهای گِتا و چترهای "چشم ماری" ژاپنی نیز ریشه در خارج از این کشور دارند، و بالاخره در بین محققــان دارای موقعیتهای ممتاز بینالمللی، محققان ژاپنی در حد بسیار اندکی یافت میشوند. بنا به همین دلایل، نظر عمومی بر غیرخلاق بودن ژاپنیهاست. غربیها مایلند اینطور فکر کنند که خلاقیت نیــاز بـه فرهنـگ

فردگرایی دارد که در بستر فرهنگ غربی قابل پرورش اســت، و ایـن برخـلاف گروه مـداری جامعـه ژاپنی است. امّا این طرز تحلیل فرهنگی غیرقابل اعتماد است. ژاپنیها در زمینة هنر، خلاقیتهای بسـیار زیاد و با ارزشی از خود نشان دادهاند. علاوه بر این، فاکتورهــای غـیرفرهنگی را کـه موجـب کـاهش ظاهری خلاقیت ژاپنیها در علم و تکنولوژی گردیدهاند، به راحتی میتوان مشاهده و شناسایی نمـود.

به نظر میرسد حضور کمّی ضعیف برندگان ژاپنی جایزه نوبل (همچون سـایر کشـورهای غـیرغربی) تنها به دلیل تازه پیوستن ژاپن به جامعة علمی غرب میباشد. حتی امروز، دور بودن ژاپــن از اروپـا و ایالات متحده، بعلاوة موانع فرهنگی و زبانی موجود، کار را برای دانشمندان ژاپنی جهت مطرحشــدن در جوامع علمی غربی مشکل ساخته است. همچنین صنعــت ژاپـن هنـوز دریـافت قـابل توجـهی از سرمایهگذاری سنگینی که روی تحقیقات بنیادی نموده است، بدست نیاورده است. بیشترین کار انجام شده وارد کردن تکنولوژی پایه و سعی در سازگار ساختن و بکارگیری آنها بوده است. این اســتراتژی بشدت و بصورتی اثربخش توسط دولت حمایت میشد. دانشـگاهها بـه غـیر از جنبـة تـأمین نـیروی

انسانی ] متخصص [ ، [ در سایر موارد [ عمدتاً نادیده گرفته میشدند. توانایی سیاستگذاران ژاپنــی در تمرکز روی تلاشهای تحقیقاتی، به معنای رشد سریع در زمینههای شناخته شده بود، در حــالی کـه (به اعتقاد برخی) کمبود پژوهشهای متنوع و اتفاقی، خطشــکنیهای علمـی ـ تکنولـوژیکـی را کمـتر محتمل ساخته بود.

بسیاری از این عوامـل تغیـیر کردهانـد. هـم دولـت و هـم صنعـت سـرمایهگذاری بسـیاری روی تحقیقات انجام دادهاند. سیاستگذاران در حال تجدید طراحی نهادها برای هموار ســاختن زمینـههای ایجاد خلاقیت، یافتن راههایی برای حمایت و استفاده بیشتر و بهتر از تحقیقات دانشگاهی، و برداشتن موانع موجود میان محققان دولتی، دانشگاهی و صنعتی هستند. اینکه آیا این تلاشها بتوانند ژاپــن را از یک تعقیب کنندة سریع و موفق تکنولوژی به خلق کنندة بسیار موفق تکنولوژی تبدیـل کننـد، سـؤالی است که همچنان باقی است.

REF. Science vol. 233 18 july 1986 p. 296

پاورقیها:

1. breakthrough

2 .این مقاله مربوط به سال 1986) قبل از فروپاشی اتحاد جماهیر شوری) میباشد. ـ م.

3. Paradoxical

4. Nonprofit

5. Large – Scale

6. Bureaucracy

7. Telecommunications

8. Council for Science and Technology (CST)

9. Japan Science Council

10. Science Council of Japan (SCJ)

11 .این وزارتخانه نقشی مشابه به وزارت فرهنگ و آموزش عالی را بازی میکند. بنابراین در ادامـة متن برای سهولت بیشتر از وزارتخانه را وزارت فرهنگ و آموزش مینامیم ـ م.

12. National Inter – University Research Institutes (NIURI)

13. High – energy physics

14. Polar research

15. Science and Technology Agency (STA)

16. Marine science

17. Ocean development

18. Japan Information Center of Science and Technology (JICST)

19. Japan Research Development Corporation (JRDC)

20. System for Exploatory for Advanced Technology

21. Ministry of International Trade and Industry (MITI)

22. Antitrust

23. Collaborate research

24. Agency for Industrial Science and Technology

25. Flexible Manufacturing System Complex Complex Laser

26. Cartels

27. Very Large Scale Integrated Circuit

28. Silicon Valley

29. Tsukuba

30. Technopolis

31. Economist

32. Vogel

33. Solid state circuits