مهندسی ارزش در پروژههای عمرانی

و جدول فرآیند عملیات ساختمانی

دکتر حبیب االله بیات

مهندس سید عبدالمجید نژادحسینیان

دانشکده مهندسی عمران

دانشگاه صنعتی امیرکبیر

واژههای کلیدی:

مهندسی ارزش

پروژههای ساختمانی

پروژههای عمرانی

چکیده

پـروژههـای عمرانـی با همکاری ارکان متنوعی به سامان میرسند که غالباً

شخصـیت حقوقی واحدی ندارند. از سوی دیگر فعالیتهای عمرانی در این

پـروژههـا، اندرکنشـهای متفاوتی با یکدیگر دارند به نحوی که بنا به جهات

فنـی، کیفـی، اقتصـادی و... بـه یکدیگـر وابسـتهاند . . نتیجتاً در یک پروژه

عمرانـی فعالیـتهـای متنوعی که توسط اشخاص حقوقی متفاوت به انجام

مـیرسـد، وجـود دارد کـه ارتباط فیمابین فعالیتها نزدیکی هر چه بیشتر

ارکان مختلف را ضروری میسازد. همچنین تحقق اهداف کیفی پروژهها در

زمان مقرر و با هزینهای مناسب با توجه به فعالیتها و پیچیدگی ارتباطات

آنهــا، تعــریف ســاختاری مــنظم را کــه در آن کلــیه ارتــباطات فیمابیــن

فعالیتهای مختلف دیده شده باشد، طلب مینماید.

ایـن مقالـه چنین ساختاری را جهت کاهش هزینهها و برای کاربرد در

پروژههای ساختمانی پیشنهاد مینماید و ضمن توضیح اجزای آن، ملزومات

آن، مشـکلات و مـزایای آن نتـیجهگیری مینماید که بسیاری از مشکلات

پـروژههـای سـاختمانی از جملـه زیـاد نیروی کار بصورت دوباره کاریها و

اصـلاح و تکمیل کارهای انجام شده، اتلاف زیاد مصالح ساختمانی به جهت

تخریـب و اصلاح، تلف شدن هزینه به جهت پرت نیروی انسانی و مص الح و

تاخـیر زمـان،افـت کیفیـت پـروژههـای ساختمانی و بالاخره تاخیر زیاد در

اجـرای پـروژههـای ساختمانی ریشه در بینظمی کاری و ساختار نامناسب

فعالیتهای متنوع، گسترده و پیچیده ساختمانی دارد.

2 مهندسی ارزش (مجموعه مقالههای نخستین سمینار ملی مهندسی ارزش)

مقدمه:

اغلـب پروژههای عمرانی حاصل کار اجزای مختلفی از نظام عمرانی میباشند که در آن هر یک از اجزا متناسـب با تخصص خود و در چهارچوب قراردادهای تعریف شده به انجام وظیفه میپردازند 2 1 و .

تخصصـهای متـنوع و مـورد نیاز پروژههای عمرانی غالب اً در قالب اجزای مستقل حقوقی بهایفای نقش میپردازند. چه، اکثر شرکتها در یک زمینه یا چند زمینه محدود فعالیت میکنند 3 .

فعالیـتهـای مختلف و متعدد 4  در پروژههای عمرانی که توسط ارکان متنوع به انجام میرسند تـا حد زیادی به یکدیگر وابسته بوده و اندرکنشهای مختلفی بر یکدیگر ایجاد مینمایند 3 . به عنوان مـثال بسـیاری از فعالیـتهای عمرانی از نظر زمان انج ام، به یکدیگر وابسته بوده و آغاز هر فعالیتی تا پـیش از انجـام فعالیـت یـا فعالیـتهای پیش نیاز آن عملاً غیر ممکن میباشد 5 . همچنین کیفیت مطلـوب بسـیاری از فعالیتها اقتضا مینماید فعالیتهای دیگری به انجام رسیده باشد هر چند که از نظـر فنـی ایـن ضـرورت وجود نداشته ب اشد و نیز ارزش ریالی بسیاری از مصالح نیز الزاماتی را از نظر

پـیش نـیازی ایجـاد مـینمـاید کـه در بسـیاری موارد در خور توجه است. از سوی دیگر تنوع و تعدد فعالیتها در پروژههای عمرانی، به منزله تعدد و تنوع مولفههای کیفی بوده و آن نیز به معنای وسعت دامنه کنترلهای کیفی جهت تحقق کیفیت میباشد.

در پـروژههـای عمرانـی، ضـرورت بازگشـت سـریعتر هزینههای سرمایهای، تقلیل میزان ریسک و هزیـنههای ملازم آن و ممانعت از رکود سرمایههای ریالی و فیزیکی و عدم النفع حاصل از آن، تسریع عملـیات را ضـروری مـیسـازد و این در حالی است که تسریع عملی ات در صورت بیتوجهی، کمرنگ شـدن مولفـههـای کیفـی را در پـی خواهـد داشـت کهاین میتواند عدم تحقق یکی از اهداف اجزای پروژههای عمرانی (تامین به موقع، با کیفیت و با هزینه مناسب) را رقم زند 3 .

از سوی دیگر «مهندسی ارزش» که در سالهای بعد از جنگ جهانی دوم توسط لاورنس میلز ابداع شـد 6  با گذشت حدود پنج دهه فراگیری قابل توجهی داشته و امروزه از جمله تکنیکهایی است که کاربـرد آن در پـروژههای عمرانی، در بعضی کشورها اجباری گردیده است 6 . در سادهترین توصیف، مهندسـی ارزش در تولـید یـک روش منسجم برای رسیدن به بالاترین ارزش محصو ل بازای هر واحد پولـی کـه هزیـنه شـده اسـت، مـیباشـد . در حالیکه کیفیت، ایمنی و قابلیت نگهداری حفظ یا ارتقاء

7 یابد . مهندسی ارزش تلاشی سازمان یافته است که با هدف بررسی و تحلیل فعالیتهای طرح در مـراحل طراحـی، اجرا، بهرهبرداری و نگهداری انجام میشود. این بررسی با استفاده از تجارب، ابتکارها و خلاقیـتهای متخصصـان در جهت تحلیل کارکرد سیستمها، عوامل، تجهیزات و تاسیسات به منظور دسـتیابی بـه کارکـردهای پـیشبینـی شـده بـا کمتریـن هزینه و با حفظ یا ارتقای کیفیت و قابلیت اطمیـنان و کارایی انجام میشود. به بیان دیگر مهندسی ارزش آمیختهای از چند روش فنی به منظور بازنگـری و تحلـیل اجـزای کـار و اسـتفاده از خلاقیتها و روشهای تحلیل سیستمی برای بهینهسازی

تولـید اسـت 8. 9 و بنابراین تحقق مهندسی ارزش در پروژههای عمرانی مستلزم کاهش هزینههای مهندسی ارزش در پروژههای عمرانی و جدول فرآیند عملیات ساختمانی 3 طرح ضمن حفظ یا ارتقای کیفیت میباشد.

بـا توجه به آنچه که مطرح شد، اجرای مطلوب و به موقع فعالیتهای متنوع در پروژههای عمرانی

مستلزم ساختاری است که در آن:

• کلیه اعضای متنوع دست اندرکار و نیز اجزای مستقل هر یک در آن نقش داشته باشند.

• کل پروژه عمرانی را شامل گردد تا کلیه فعالیتهای مرتبط در آن دیده شوند.

• کلیه ارتباطات فیمابین فعالیتهای مختلف در آن مد نظر قرار گرفته باشد.

• زمینه کنترل کلیه فعالیتها ـ به جهت تامین کیفیت ـ در آن لحاظ شده باشد.

• چهار چوب زمانی لازم جهت اجرای پروژه قابلیت انطباق بر آن را داشته باشد.

ایـن مقالـه، مطالب مطرح شده را بر بستر مهندسی ارزش پروژههای ساختمانی مدنظر قرار داده و

کاربـری جـدول فرآیـند عملـیات سـاختمانی را به عنوان روشی که در برگیرنده بسیاری از ضروریات

ساختار مورد اشاره است، توصیه مینماید.

تحلیل:

مشخصاتی از پروژههای ساختمانی

فعالیتهای عمده در پروژههای ساختمانی را حداقل در چهار گروه ذیل میتوان تقسیم نمود:

• فعالیتهای مرتبط با اجرای اسکلت

• فعالیتهای مرتبط با نازک کاری

• فعالیتهای مرتبط با تاسیسات مکانیکی

• فعالیتهای مرتبط با تاسیسات برقی

بـا توجـه بـهاینکه اجزای اسکلت ساختمانها عموماً بصورت مستقل و پیش از سایر فعالیتها انجام مـیگیرد در اینجا از آن مرحله صرف نظر میشود و فقط به ارائه روش کاربرد «جدول فرآیند عملیات ساختمانی» برای ساختمانی که اسکلت آن اجرا گردیده است اکتفا میگردد.

فعالیـتهـای مرتـبط بـا نـازک کاری عمدت اً اجرای تیغه چینیها، اندودها، کفسازیها، سقفهای کـاذب نمـا، نصـب درهـا و پنجرهها و ... را شامل میگردد. فعالیتهای مرتبط با تاسیسات برقی نیز غالباً تامین و اجرای سیستمهای مختلف برقی و تجهیزات برقی را مدنظر قرار میدهد.

در پـروژههـای سـاختمانی، بـه جهـت اطمیـنان از کیفیـت هـر یـک از فعالیت ها، علاوه بر دست اندرکـاران اجـرای هـر یـک از فعالیـ اًتها، غالب رکن مستقلی نیز حضور دارد تا از حضور اجرا از لحاظ مطابقت با مشخصات و نیز تحقق کیفیت اطمینان حاصل گردد.

الزامات در ساختار پیشنهادی بر اساس آنچه در مقدمه مطرح شد، ساختار پیشنهادی جهت کاربرد در پروژههای ساختمانی میتواند موارد ذیل را در برگیرد:

• کلـیه ارکان اعم از مجریان فعالیتهای ساختمانی، تاسیسات مکانیکی و تاسیسات برقی و نیز 4 مهندسی ارزش (مجموعه مقالههای نخستین سمینار ملی مهندسی ارزش)

ارکان نظارت بر هر یک از آنها دخیل باشند.

• کـل پروژه ساختمان مدنظر قرار گیرد. به عبارت دیگر کلیه فعالیتهای ساختمانی، تاسیسات مکانیکـی و برقـی کـه در سـاختمان انجـام مـیپذیـرد، مدنظـ ر قرار گیرد. برای این منظور باید کلیه فعالیتهای هر یک از اجزاء (ساختمانی، تاسیسات مکانیکی، تاسیسات برقی) را لیست نمود.

اندرکنشـهای فعالیتهای مختلف و تقدم و تاخر آنها باید با در نظر گرفتن مولفههای فنی، زمانی، کیفـی، ریالـی و ... در سـاختار پیشـنهادی مورد توجه قرار گرفته باشد. لذا ترتیب و توالی هر یک از فعالیتهای لیست شده در ردیف قبلی باید تنظیم گردد.

• باید امکان زمانبندی ساختار فراهم باشد تا علاوه بر تامین کیفیت، مسئله زمان ـ و نیز هزینه مرتبط با آن ـ نیز مورد توجه قرار گیرد.

ساختار پیشنهادی

بـر اسـاس آنچه گفته شد، «فرآیند عملیات ساختمانی» که در جدول 1 ( )ارائه میشود قابل پیشنهاد اسـت. گـرچهایـن جـدول نتـیجه بررسی پارامترهای مورد اشاره در یکی از پروژههای عمرانی در حال احـداث در کشـور میباشد، اما اولاً با توجه به تشابه کلیات عملیات ساختمانی و تاسیساتی پروژههای مخـتلف سـاختمانی، اسـاس ایـن جدول در کلیه پروژههای ساختمانی قابل استفاده است . ثانیاً از بعد آموزشـی، بـا توجـه بـه ارائـهایـن جدول، بسیاری از مطالبی که پس از این مطرح خواهد شد، به نحو بهتری درک میشود.

ضرورت ورود به جزئیات موضوع ایجاب میکند که به شرح ساختار جدول پرداخته شود:

• در آغـاز، مشخصـات هـر برگ جدول ثبت خواهد شد . زیرا بسته به مورد ممکنست نتوان کل محدودههای ساختمان را در قالب یک جدول گنجاند. کل ساختمان را به محدودههای مختلف تقسیم کرده و به هر یک از آنها یک جدول اختصاص میدهند. نحوه تقسیم بندی ممکنست بر اساس بلوکهای مختلف ساختمان، ترازهای مختلف، فضاهای مختلف و یا تلفیقی از اینها (مطابق جدول ارائه شده) باشد.

بـا توجه بهاینکه انجام فعالیتهای مختلف در کلیه محدودهها در یک زمان انجام نمیپذیرد لذا امکان اولویتبندی محدودههای مختلف و در نتیجه جداول مختلف نه تنها وجود دارد بلکه ضروری است.

• هر یک از ردیفهای جدول فرآیند گویای فعالیت یا فعالیتهایی از پروژه است.

• سـتون پـیش نـیاز، ردیـف یـا ردیفهای پیش نیاز هر ردیف را مشخص مینماید . همانطور که گفته شد، این پیش نیاز ممکنست ریشه در مسائل فنی، اقتصادی، کیفی و ... . داشته باشد

• ستونهای « سه گانه زمانبندی» به مسائل مرتبط با زمانبندی میپردازد. ستون «مدت »، مدت انجـام فعالیتهای هر یک از ردیفها را مشخص میکند . توجه بهاین نکته ضروری است که در صورتی کـه خواسـته شـود مـدت انجام فعالیت هر ردیف در کلیه محدودهها (کلیه جداول) یکسان باشد. باید محـدودههـای مخـتلف (محـدودههـای متـناظر بـا هـر جدول) حدوداً هم وزن باشند. دو ستون دیگر زمـانبندی آغاز و پایان فعالیت هر یک از ردیفها را مشخص مینماید. بدیهی است این زمانها متناسب با اولویت جدول مربوطه تعریف میگردد.

مهندسی ارزش در پروژههای عمرانی و جدول فرآیند عملیات ساختمانی

6 مهندسی ارزش (مجموعه مقالههای نخستین سمینار ملی مهندسی ارزش)

سـتونهای مـربوط بـه پـیمانکار و نظـارت کـه مشـتمل بـر اعضـای سـاختمانی، تاسیسات مکانیکی و تاسیسـات برقـی مـیباشـد، اعضـای مسئول در انجام (یا کنترل) فعالیت هر یک از ردیفها را مشخص مینماید.

• نهایـتاً هم ستون « ملاحظات» جاگذاری گردیده است تا مسائل احتمالی در هر یک از ردیفها اعم از اینکه مربوط به اجرا یا کنترل (نظارت) باشد در آن درج گردد.

• کاربـرد جدول فوق بهاین صورت است که بر اساس اولویت بندی و زمانبندی کلان، ستونهای مرتـبط با زمانبندی و جدول تکمیل میگردد و بر آن اساس پیمانکاران نسبت به آغاز و انجام هر یک از ردیفهـای جداول اقدام مینمایند و پس از تکمیل عملیات مربوطه، سلول مربوطه را امضا مینمایند.

پـس از آن نیز دستگاه نظارت موظف است با توجه به صحت انجام کار اقدام به امضاء سلول مربوط به خود نماید.

الزامات در «جدول فرآیند عملیات ساختمانی»

در تهـیه و کاربـرد جـدول فرآیـند عملـیات سـاختمانی الزاماتی وجود دارد که توجه به آنها بر بهبود کیفیت این جدول کمک مینماید:

• زمانبـندی جـدول فرآیـند عملـیات ساختمانی باید همانند زمانبندی پروژهها، صوری نبوده و واقع بینانه باشد. در غیر اینصورت اعتبار این جدول کم خواهد شد.

• باید همه اعضای دست اندر کار خود را ملزم به تکمیل جدول بدانند.

• باید همه ردیفهای جدول شفاف و فاقد ابهام باشد و زمینه تفسیر برای آن فراهم نباشد.

• فعالیـتهای هر ردیف جدول حتی المقدور به یک شخصیت مستقل حقوقی مربوط باشد. این امر تحلیل تاخیرات جدول و تقسیم مسئولیتها را سادهتر مینماید.

• بـاید همـواره امکـان بهسـازی سـاختار جدول فراهم باشد . به عبارت دیگر با توجه بهاینکه در حیـن کاربـری جـدول و نیز در هنگام عملیات اجرایی نتایجی حاصل خواهد گشت، باید امکان بهبود جـدول فـراهم باشـد. شـایان ذکر است کهاین امر دلیلی بر کاربرد جدول بصورتی غیر نهائی و بررسی نشده نمیباشد.

• بـا توجـه بـهاینکه جدول منعکس کننده وضعیت اجرائی پروژه ساختمانی میباشد، اگر بنا به جهاتـی امکان تکمیل فعالیت و امضای جدول فراهم نباشد، موضوع به نحوی در ستون ملاحظات قید گـردد. بـه عنوان مثال اگر دستگاه نظارت از فعالیت تکمیل شده ردیفهایی بازدید کرده و مشکلاتی را ملاحظـه کـرده و جزئـیات آن اشـکالات را بـه پیمانکار مربوطه ارائه نماید، گرچه امکان امضای سلول مـربوطه بـه جهـت عـدم صـحت کـار وجـود ندارد، لیکن لازم است در ستون ملاحظات قید گردد که «فعالیـت انجام شده ملاحظه شد و نواقص و اشکالات در تاریخ .. . به پیمانکار مربوطه ارائه گردید.» در صورت نبود این توضیح، مشخص نخوهد شد کهایا دستگاه نظارت در انجام بازدید کوتاهی کرده است یا اینکه کوتاهی از جانب پیمانکار بوده است.

• بهنگام امضای هر سلول، تاریخ نیز قید گردد تا امکان تحلیلها فراهم باشد.

مهندسی ارزش در پروژههای عمرانی و جدول فرآیند عملیات ساختمانی

• در ترتیـب فعالیتهای اجرایی، تقدم و تاخر آنها، فعالیت یا فعالیتهای هر ردیف، مدت زمان اجـرای هر فعالیت، و سایر اجزاء جدول فرآیند عملیات ساختمانی باید بین کلیه اعضای دست اندرکار جـدول توافـق وجـود داشـته باشـد. در غـیر اینصورت کاربرد جدول از ضمانت اجرایی لازم برخوردار نخواهد بود.

• بـاید تاخـیرات احتمالی در اجرای جدول، طی جلساتی با حضور نمایندگان کلیه اعضا، تحلیل گردد و پی گیری لازم جهت رفع مشکلات احتمالی و مطابقت با برنامه زمانبندی انجام پذیرد.

• بـه جهت تسهیل در کاربرد جدول و نیز صرفهجویی اقتصادی باید نسخه واحدی از هر جدول مـورد استفاده قرار گیرد. به عنوان مثال نسخه واحدی از کلیه جداول در دستگاه نظارت مستقر گردد و همـه اعضای دست اندرکار با مراجعه به آن امضاء زده و از وضعیت اجرایی آگاه گردند . البته هر یک از سایر اعضا میتوانند نسخهای بدل داشته باشند که دائماً آنرا بروز . نمایند

• به جهت پرهیز از تجمیع تاخیرات، در برنامه زمانبندی وقفههایی لحاظ گردد.

• بـا توجه بهاینکه جدول وابستگی زیادی به همه اعضای درگیر دارد، لذا نباید از جانب هیچیک از اعضـا نسـبت به جدول و کاربرد آن بیتوجهی گردد . هرگونه بیتوجهی زمینه کمرنگ شدن کاربرد جدول را فراهم میسازد.

• تفصـیل بیش از حد، گاهی اثر منفی بر روی نتیجه میگذارد. لذا تعداد ردیفهای جدول خیلی زیـاد نباشـد. همچنیـن شـرح هـر ردیـف خیلی مفصل نباشد . میتوان جهت جامعیت، برگی ضمیمه جدول نمود که در آن زیر فعالیتهای هر ردیف با توضیحات مکفی قید شده باشد.

• محدودهبندی پروژه جامع باشد. به عبارت دیگر کل پروژه مشمول این جدول شده باشد.

• در محـدودهبـندیها به نحوه عملیات اجرایی هر تخصص توجه شده باشد . به عنوان مثال اگر اکیـپهای اجرایـی کانـالسـاز بـنا بـه ملاحظاتـی بلـوک به بلوک کار میکنند، محدودهها نباید با هم ناهماهنگ باشد.

• بدیهـی اسـت بـه جهـت جامعیـت جـدول، بعضی از ردیفها در بعضی محدودهها مصداق پیدا نمـیکنند. مثلأ ممکنست در جدول شماره 2 ،سقف کاذب نوع درای وال (Wall Dry (وجود نداشته باشـد. در اینصـورت سـلولهای مـربوط بـهایـن ردیف در این جدول با خط تیره پر میگردد تا تحلیل جدول را سادهتر سازد.

• محدودههای هر جدول آنچنان بزرگ نباشد که فعالیت آنها همیشه عقب باشد و به امضا نرسد.

• تکمـیل بـودن نقشـههـا، جزئـیات اجرایـی و مشخصـات و تعریف دقیق محدوده کاری پروژه سـاختمانی از الـزامات اسـتفاده از ایده جدول میباشد. چه در غیر اینصورت تعریف ردیفهای جدول و نیز زمانبندی پروژه مختل . خواهد شد

• نحوه تعریف فعالیتهای هر ردیف به گونهای باشد که:

• حتـی المقـدور بـه محـض تکمـیل هر فعالیت امکان آغاز فعالیت بعدی باشد. مثلاً دو فعالیت تفصـیلی در یـک ردیـف جـاگذاری نگـردند چـرا که در اینصورت تکمیل یکی از آنها تا پایان تکمیل

8 مهندسی ارزش (مجموعه مقالههای نخستین سمینار ملی مهندسی ارزش)

فعالیت دوم بینتیجه خواهد ماند و عملیات بعدی آغاز نمیگردد.

• حتی المقدور یک شخصیت حقوقی مستقل به آن فعالیت مربوط باشد.

• پیش نیازهای هر ردیف خلط نگردد.

• ردیفها هم وزن باشند. یعنی یکی از ردیفها جزیی و ردیف دیگر کلی نباشد.

• در صورتی که مسئول یک سلول دو گروه مستقل باشند، باید امکان امضای هر یک از گروهها را در سـلول فـراهم کـرد. به عنوان مثال اگر در زمینه نظارت ساختمانی بر کفسازی (سنگفرش کف) عـلاوه بـر بخـش ساختمانی، بخش پایان کار (Finishing (نیز باید اظهار نظر نماید، سلول مربوطه به دو قسـمت تقسـیم گـردد تا هم امکان امضای بخش ساختمانی باشد و هم امکان امض ای بخش پایان کار.

• بـه جهـت تسـریع عملـیات، در تنظیم فعالیتهای ردیفهای جدول حداقل پیش نیازها لحاظ گـردد تـا به میزان حداکثر بتوان از توازی فعالیتها بهره برد. البته توجه بهاین نکته هم ضروری است که شلوغ شدن فضاها امکان عملیات اجرایی بهطور مناسب را تا حدی سلب می . نماید

• جهـت تاثیر بیشتر گزارشها، از تکنیکهای گرافیکی هرچه بیشتر استفاده گردد . به عنوان مثال محـدودههـای هـر جـدول به نحوی با رنگ مشخص گردد و یا در تهیه جدول از رنگهای مختلف بهره گرفت و ...

مشکلات احتمالی در کاربرد «جدول فرآیند عملیات ساختمانی»

در صـورت اسـتفاده از ایده «جدول فرآیند عملیات ساختمانی» احتمال بروز مشکلاتی وجود دارد که شناخت آنها امکان زمینه سازی رفع آنها را فراهم مینماید:

• بـه جهـت پیوسـتگی بسـیار زیاد فعالیتها و وابستگی شدید آنها، تحلیل تاخیرات و مشکلات جـدول با سختیهایی همراه است. به عنوان مثال پیمانکار ساختمانی ممکن است تاخیر ردیف 8 را به عـدم تکمـیل ردیـف 7 توسط تاسیسات برقی تحلیل نماید. پیمانکار تاسیسات برقی نیز، عدم تکمیل ردیـف 2 توسـط پـیمانکار سـاختمانی را علـت عـدم تکمیل ردیف 7 بداند و نیز پیمانکار ساختمانی، پیمانکار تاسیسات مکانیکی را در عدم تکمیل ردیف 1 ـ که پیش نیاز ردیف 2 است ـ مقصر بداند.

• اگـر دسـتگاه نظـارت پختگـی لازم را نداشـته باشـد، از حـق امضای خود ـکه پیش نیاز آغاز بسـیاری فعالیـتهاسـت ـ سـوء استفاده مینماید کهاین مشکلات متعددی را برای پیمانکاران در پی خواهد داشت.

• از آنجـا که طبق روش کاری جدول، امضاء به منزله پایان فعالیت هر ردیف است، زمان امضای بعضی سلولها، امکان کنترل فعالیت ردیف مربوطه را سلب مینماید. بهعنوان مثال امضای سفید کاری کـه بعـد از آن انجـام مـیگـیرد، عملأ زمانی است که امکان کنترل کیفی عملیات سفید کاری وجود ندارد. برای این منظور نظارت، حین اجرای عملیات امری ضروری است.

• چـون جـدول فرآیـند عملیات اجرایی منعکس کننده فعالیت اجرایی است، در امضای سلولها باید دقت کافی را مبذول داشت. به عنوان مثال اگر ردیف 1 اشتباهاً امضا شود، پیمانکار ساختمانی به مهندسی ارزش در پروژههای عمرانی و جدول فرآیند عملیات ساختمانی  انجـام ردیف 2 میپردازد ولی چون ردیف 1 اشتباهأ پر شده است، عملیات پیمانکار ساختمانی بعداً با مشکل روبرو خواهد شد.

همچنیـن اگـر سلولی پیش از تکمیل کار امضاء گردد، امضای آن عملاً بیاعتبار خواهد بود و این، اعتبار جدول را کم میکند.

امتیازات کاربرد «جدول فرآیند عملیات ساختمانی»

اسـتفاده از ایـده کاربـرد «جـدول فرآیند عملیات ساختمانی» منافع متعددی را در پی خواهد داشت.

موارد ذیل بعضی از آنهاست:

رعایت نظم کاری در ترتیب فعالیتها لحاظ شده است. در نتیجه:

• امکان تحقق کیفیت بالاتر فراهم شده است.

• پرت نیروی انسانی کاهش مییابد.

• پرت مصالح کمتر میگردد.

• اتلاف هزینه کاهش مییابد.

از آنجا که سیستم مکتوب است:

• مشکلات هماهنگیهای شفاهی مرتفع میگردد. مثلاً امکان انکار ادعاها سلب میگردد.

• مسئول تاخیرات مشخص میشود.

• پیمانکاران تاییدیه نظارت را بصورت کتبی اخذ کردهاند.

دخالت همه ارکان درگیر در جدول:

• دستگاه نظارت را در جریان هماهنگیهای پیمانکاران مختلف قرار میدهد.

• صرفهجویی از انجام بسیاری مکاتبات، هماهنگی بین اعضای مختلف را در پی خواهد داشت.

• همـه از وضعیت اجرایی اطلاع بروز خواهند داشت کهاین ارتقای کیفیت را در پی دارد چرا که هـر مشـکلی در کارگاه دیده شود. بر اساس جدول قابل تشخیص است که از دست در رفته یا زمان انجام آن نرسیده است.

به جهت مکتوب شدن کلیه فعالیتها:

• همـه اعضای درگیر، از ترتیب و توالی و شرح فعالیتهای کلیه اعضا مطلع میگردند و این امر خـود ثمـرات مـتعددی در پـی دارد چرا که بسیاری از مشکلات موجود در کارگاهها به جهت بیاطلاعی اعضایی از فعالیتهای سایر اعضا رخ میدهد.

• ارتباطات میان فعالیتهای مختلف بهطور جامع لحاظ میگردد.

• این سیستم، برنامه زمانبندی را عملیتر، کاربردیتر و از نظر فراگیری سادهتر مینماید.

• بـه جهـت کاربـردیتـر بـودن از بـرنامه زمـانبـندی، افراد بیشتری در معرض کنترل آن قرار میگیرند لذا امکان صوری سازی برنامه زمانبندی تا حدی مرتفع میگردد.

10 مهندسی ارزش (مجموعه مقالههای نخستین سمینار ملی مهندسی ارزش)

نتیجه گیری:

از آنچه مطرح شد نتایج ذیل قابل تحصیل است:

الـف ـ در پـروژههـای عمرانـی قطعـاً تخصصـهای متنوعی درگیرند که غالباً شخصیتهای حقوقی واحـدی ندارند. از سوی دیگر فعالیتهای متعدد و متنوعی که توسط هر یک انجام میگیرد، به شدت از جهـات مخـتلف بـه یکدیگـر وابسـتهاند. نتیجتاً پروژههای عمرانی متشکل از فعالیتهای پیچیدهای هسـتند کـه توسـط اجزای مختلف حقوقی به انجام میرسند . لذا تعریف ساختار مناسبی که در قالب آن کلـیه فعالیـتهـا انجـام پذیـرد و رابطه بین فعالیتها ـ و در نتیجه اعضا ـ در آن لحاظ شده باشد امری ضروری است.

ب ـ تعـداد فعالیـتهـای یـک پروژه زمانیکه توسط اشخاص حقوقی متفاوتی انجام پذیرد، زمینه مغفـول مـاندن مولفـههـای کیفـی را ـ خصوصـ اً زمانـی که تسریع عملیات نیز مد نظر باشد ـ فراهم مـینمـاید. در حالـی کـه تحقـق مهندسـی ارزش در پروژههای عمرانی اقتضاء مینماید به رغم وجود مؤلفههای کیفی متعدد و تاثیرات متنوع آنها بر یکدیگر، سطح کی فی پروژهها حداقل حفظ گردد و در همین حال سطح هزینهها نیز کاهش یا دب .

ج ـ «جـدول فرآیـند عملـیات سـاختمانی» کـه در ایـن مقالـه ارائـه گردیده است، به رغم اینکه مـیتوانـد در هـر پروژه تعریفی خاص داشته باشد، اما در کلیات، الزامات، مشکلات و مزایا ـ که شرح همگی آنها گذشت ـ وضعیتی مشابه در غالب پروژههای ساختمانی دارد.

د ـ بسـیاری از مشـکلات پـروژههای ساختمانی، از جمله پرت زیاد نیروی کار در دوبارهکاریها و اصـلاح و تکمـیل کارهـای انجـام شـده، اتلاف زیاد مصالح ساختمانی به جهت تخریب و اصلاح ، تلف شـدن هزینه به جهت پرت نیروی انسانی و مصالح و تاخیر زمانها، افت کیفیت پروژههای ساختمانی و بالاخـره تاخـیر زیـاد در اجـرای پروژههای ساختمانی ریشه در بینظمیهای کاری و ساختار نامناسب فعلایتهای متنوع، گسترده و پیچیده ساختمانی دارد.

ه ـ ایده استفاده از «جدول فرآیند عملیات ساختمانی» که در این مقاله پیشنهاد گردیده است، با زمیـنهسـازی امکـان تحقـق بهـتر مولفههای کیفی، کاهی پرت مصالح و نیروی انسانی، تاثیرات روانی مثبـت، تقلـیل زمـان انجام فعالیتهای پشتیبانی و اداری و ... موجبات کاهش هزینههای پروژهها را ضـمن ارتقـای کیفیـت فـراهم مینماید کهاین گامی در جهت تحقق هرچه بیشتر مهندسی ارزش در پروژههای عمرانی میباشد.

پیشنهادات:

الـفـ لازمـه تعـریف هـرگونه سـاختار ارتباطـی فعالیـتهای اجرایی، نیازمند شناخت رابطه بین فعالیـتهـای مخـتلف و اندرکنشـهای فیمابیـن آنهـا مـیباشد . لذا روشهای آموزش این ارتباطات به مهندسـین با تدریس این ارتباطات در طی دورههای آموزش عالی یا آموزشهای ضمن خدمت و ایجاد زمینههای انتقال تجارب در این زمینهها، قطعاً گام مؤثری در این راستا خواهد . بود

مهندسی ارزش در پروژههای عمرانی و جدول فرآیند عملیات ساختمانی 11

بـ بقـای هر نوع ساختار ارتباطی فعالیتها ـ مثل جدول پیشنهاد شده ـ در گرو موفقیت آنست و موفقیـت آن نیز مستلزم زمانبندی مناسب آنست و از این رو اهمیت تهیه منابع و بانکهای اطلاعاتی در زمیـنه سـرعت انجـام فعالیـتهای مختلف عمرانی و میزان تاثیر پارامترهای مختلف در آنها روشن میگردد.

منابع و مراجع:

« .1 شرایط عمومی پیمان»، سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور، 1379.

« .2 قرارداد تیپ شماره »3 : مطالعات و خدمات نظارت کارهای معماری»، سازمان مدیرت و

 برنامهریزی کشور (سازمان برنامه و بودجه)

 .3 سید عبدالمجید نژاد حسینیان «بررسی تحلیلی تاثیر سه عامل کیفیت، هزینه و زمان بر صنعت ساختمان»، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشکده مهندسی عمران، دانشگاه صنعتی امیرکبیر

.1380

 .4 معاونت امور فنی سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور (سازمان برنامه و بودجه )، «مشخصات فنی عمومی کارهای ساختمانی (نشریه شماره 55 ، (« انتشارات سازمان مدیریت و برنامهریزی

کشور 1377.

 .5 علی حاج شیرمحمدی، «مدیریت و کنترل پروژه»، مرکز انتشارات جهاد دانشگاهی واحد صنعتی

اصفهان، 1378.

6. Value Engineering Program-Histoty http://www.stricom.army.mil

29/08/2000

7. Lawrence C.Bacher “Value Engineering Application to Pharmace Utical

Facilities” Pharmam Aceutical Engineering November/December.

 .8 معاونت امور فنی سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور، «دستورالعمل ارجاع کار و انعقاد قرارداد با واحدهای خدمات مهندسی ارزش»، انتشارات سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور 1379.