کاشی سنتی رنجبران : شرح حدیثی درباره امام عادل

مقاله ها

صفحه اصلی
مقاله ها
شرح حدیثی درباره امام عادل

1402/05/16

شرح حدیثی درباره امام عادل

از: سیّد بهاء الدولة حسین حسینی"قرن دهم هجری"

تصحیح: ابوالفضل حافظیان

مقدمه

تنبیه:

تنبیه:

مقدمه

عدالت مهم ترین فضیلتی است که در
جامعه مطلوب اسلامی تحقّق می یابد.
صفت عدالت در درجه نخست
مخصوص خداوند متعال است از این رو
اقرار و اعتراف به عدل او از اصول دین و
ارکان توحید شمرده شده است.

بعد از خداوند درعالم مخلوقات هر
مخلوقی که به وحدت قریب تر است
صفت عدل و عدالت او بیش تر است
لذا پیامبران الهی و ائمه(ع) بیش از
دیگران موصوف به صفت عدالت اند و
بعد از آن علما و اهل قضاوت و فتوا و


سلاطین و حکّام و بعد هر صاحب
نعمتی حتی شخصی که نسبت به
جوارح و اعضای خود صاحب رعیت و
مملکت است باید که در میان آن ها به
عدل و عدالت سلوک نماید.

جایگاه عدالت در ادیان آسمانی به
حدی است که این مهم یکی از اهداف
بعثت انبیا(ع) به حساب می آید. اقامه
قسط و عدل در بین مردم مورد تأکید
قرآن کریم قرار گرفته و در آیات متعدّد به
اجرای عدل و جلوگیری از ظلم دستور
داده شده است. در روایات مأثوره از
پیامبر اکرم(ص) و ائمه هدی(ع) نیز

|250|

بیانات ارزنده ای درباره اهمیت عدالت و
صفات و خصوصیات امام عادل به
چشم می خورد.

از جمله آن روایات حدیث نبوی است که:

"احبّ الناس إلی اللّه یوم القیامه
وادناهم مجلساً امام عادل و ابغض
الناس إلی اللّه وابعدهم منه امام
جائر; [1]

محبوب ترین مردمان و مقرّب ترین
آنان در نزد خداوند در روز قیامت
سلطان عادل و مبغوض ترین و
دورترین ایشان سلطان جائر
است."

این حدیث شریف مورد توجه عارف
جلیل القدر سیّد بهاء الدوله حسن بن
قاسم بن محمّد حسینی نور بخش (زنده
در 907 ق) قرار گرفته و شرح مختصر و
مهمی بر این حدیث نگاشته است.

از بهاء الدین حسن دو تألیف سراغ
داریم: 1 ـ خلاصة التجارب در طب
شامل 28 باب که در سال 907 ق در
ری آن را به اتمام رسانده است. [2]
نسخه ای از این کتاب در کتاب خانه ملی


تبریز به شماره 3479 نگه داری می شود.

2 ـ هدیة الخیر شرح چهل حدیث
نبوی است در نصایح و مواعظ و سیر و
سلوک. [3] نسخه ای از این کتاب به شماره
4781 در کتاب خانه مرحوم آیة الله
مرعشی(ره) موجوداست. [4]

مؤلف حدیث مذکور را در این کتاب
آورده و در ضمن شرح آن با استناد به
آیات و روایات و کلمات بزرگان شرایط
حکومت و سلطنت را بر می شمارد و از
جمله صفات امام عادل سخن به مدارا
گفتن و بسیار صحبت شنیدن و با مسکینان
و ضعیفان سخن گفتن و نصیحت به ارباب
دولت و رضای حق را در امور لحاظ
نمودن و دوری از تکبّر و ملازمت با
تواضع و مخاطبه با اصناف مردم به قدر
مراتب شان داشتن و منصف بودن و
فراست داشتن و… را بیان می کند.

در خاتمه هم با آوردن دو تنبیه
ضرورت ایجاد حکومت و لزوم عدالت
در حکومت را متذکر می شود.

مقاله حاضر با استفاده از نسخه خطی
موجود در کتاب خانه آیة الله مرعشی(ره)
تقدیم می شود. [5]

|251|

قال رسول الله(ص):

انّ أحبّ الناس إلی الله یوم القیامة
وأقربهم منه مجلساً إمام عادل [*]
تنبیه می فرماید ولایت ِمسلمین و حکام
خطه زمین را از حسن خاتمت عدل و
نصفت که آن وصول است به سعادت
عقبی و حصول قرب خداوند ـ عزّ اسمه ـ و
قوله ـ عزّ وعلا: "ان الله یحبّ المقسطین" [6]
بدین مشعر است و از وخامت عاقبت ظلم
و جور که تقیید رقاب است به سلاسل
عقاب و گرفتاری در شداید حرمان و عذاب "وما للظالمین من انصار". [7]

تا در میادین ِاعمال و اطوار عنان
اختیار نفس ِمکّار جز به دست شهسوار
عدل باز ندهند و در مناهج افعال از آثار
ظلم متحذر باشند. و چون عدالت
صفتی است جامع جمیع خصال رضیه و
اخلاق مرضیه مظهر آن به یقین شارعات
مشارع دین اند چنان چه کلمه شریفه

"بعثت لأتمم مکارم الاخلاق" [8] مظهر این
است و قسط به معنای عدل و حق است
که طریقه شرع و حقّ محض است.

ای سعادت مند ِتحصیل مراتب مقرّبان


بحر توحید و عرفان و تکمیل مناصب
سالکان طریق کشف و ایقان موقوف است
بر کمال صحّت دل و صحّت دل در اعتدال
و استقامت صفات جمیله است که عدالت
عبارت از آن است و مرض دل در میل
است که آن موجب ححاب از حضرت ربّ
الارباب است و صراط المستقیم که در
فاتحة الکتاب وارد است حقیقت این
اعتدال است و حقیقت این اعتدال از موی
باریک تر و از شمشیر تیز تر است و هر که
در دنیا بر این صراط استقامت یافت فردا بر
آن صراط چون برق خاطف گذرد و هر که
امروز طلب استقامت نکرد فردا در آن جا بر
صراط نتوان گذشتن.

ای که در دنیا نرفتی در صراط مستقیم

در قیامت بر صراطت جای تشویش است و بیم

قلب روی اندود نستانند در بازار حشر

خالصی باید که از آتش برون آید سلیم

و به سبب صعوبت و دقت و حدّت ِ
این صراط است که روزی هفده بار بر
جهانیان فرض کرده اند که "اهدنا الصراط المستقیم" [9] بگویند.

[*] ادامه حدیث: و انّ أبغض الناس الى الله یوم القیامه وأشد هم عذابا امام جابر.

|252|

و چون هیچ کس در استقامت این
صراط از میل خالی نیست لاجرم هیچ کس
را از ورود آتش دوزخ چاره نیست "وان
منکم الاّ واردها" [10] الآیه. و لهذا از اکابر
سابقین منقول است که در مدّت سال های
بسیار پهلو بر زمین ننهادند و همیشه بر
خود گریه و نوحه کردندی و همه عمر در
طاعت و ریاضت گذرانیدی به جهت اخبار
ورود در دوزخ و ترس این که مبادا از این ها
باشند که نجات یابند یا نه.

و حقیقت استقامت این صراط عدالت
مقدور بشر نیست مگر به توفیق ربانی;
زیرا که وجود وسط حقیقی در میان
اطراف نامتناهی خود متعذر است و
تمسّک بدان بعد از وجود در غایت
صعوبت و تعسّر که اصابت نقطة الهدف
اعسر من العدول عنها و لزوم الصواب بعد
ذلک حتی لا یخطیها اعسر و اصعب
وسرّ کمال حقیقت جز در مظاهر نفوس
طیّبه و ذوات زکیّه انبیاء ـ علیهم السلام ـ
ظهور نیافته پس عدالت را غیر از سلوک
صراط شریعت طریقی نبود; چه مقیاس
رعایت عدل در جمیع اعمال و کلّ افعال
در دین مبین حبیب ملک متعال واضح و


هویداست "وانّک لعلی خلق عظیم" [11] اشاره به آن است.

و مضمون شریف "انّ الله یأمر بالعدل
والاحسان" [12] مبتنی از آن است لهذا
تقلّد امر خلایق و تعهّد احکام عباد و
مباشرت کار حکومت امری است دشوار
و خطرهای آن بی شمار.

لهذا مهتران ِعرصه رسالت و سروران ِ
صفوف ولایت ـ سلام اللّه علیهم فی کلّ
وقت و حین ـ با کمال رفعت ِرتبت در
وقت ِاشتغال به ضبط امور و احوال عباد
آن همه مشقّت و کلفت که جمیع کتب
احادیث و تفاسیر به بیان آن مشحون
است بر نفوس خویش تحمیل
فرمودندی و طریقه ایشان در زهد و اکل و
لبس و شرب مستغنی از بیان است.

و با وجود آن ها از خطر ولایت
همیشه ایمن نبودند لهذا یک لحظه
عدالت را از شصت ساله عبادت که غایت
کمال قوه انسان در این زمان بود اولی و
اعلی داشته اند که: "عدل ساعة خیرٌ من
عبادة ستّین سنة" [13]

و شرایط حکومت و سلطنت بسیار
[است] و بعضی به بیست شرط تعداد

|253|

کرده اند مانند آن که:

در تلذّذ مآکل و مشارب و ملبس
مبالغه نکند و اقتدا به سلف کند.

و آن که سخن به مدار گوید و
بی موجبی درشتی نکند.

و از شنیدن صحبت بسیار ملول نگردد.

و از سخن گفتن با مسکینان و
ضعیفان ننگ ندارد.

و همیشه از تجسّس خیانت نوّاب و عمّال
غافل نباشد و برعایا مسلّط نکند آن ها را.

و گرگ سیرتان ِظالم را بر مظلومان
مسلّط نکند.

و ارباب دولت را به نصیحت و سیاست
مهذّب گرداند.

و امروز که زمام فرصت در دست
اوست جهد کند به آلت سلطنت سعادت
آخرت کسب نماید و مسارعت منهج
صواب و راه معدلت را غنیمت شمرد.

و به جهت رضا و عدم رضای خلق
در حکم حق سستی نکند و بر وی در
نماند و مخالف شرع روا ندارد.

و بداند که خاصیت حکومت بر وجه
راستی آن است که پیوسته بعضی مردم از او
حق شنود زیرا که خصم را به حق خشنود


نتوان کرد و اگر آن چه حق است خلق بر آن
راضی گشتندی مخاصمت نبودی و به
حاکم احتیاج نیفتادی و حصول رضای خلق
از حاکم عادل ممکن نیست پس رضای
حق را ملاحظه نماید و از خلق نیندیشد که
خدای تعالی خلق را از او راضی کند.

و آن که به سبب تکبّر و تجبّر خلق
را از خود مستوحش نگرداند.

و با همه مسلمانان متواضع باشد.

و از شرایط آن که مخاطبه و معامله
با اصناف خلق بر قدر مراتب و درجات
هر کس بود.

از اجلاف و اوباش عبارت لطیف
چشم ندارد و از جهّال و عامی فصاحت و
بلاغت نجوید و از کوهی و بیابانی آداب
مجلس اشراف نطلبد و تکلیف هرکس به
قدر حال او کند و هر قوم را در مرتبه حق
معذور دارد.

و از مواجهه هیچ کس استنکاف نکند.

و با خلق به اندازه عقل و مراتب
ایشان سلوک کند که این سبب دوستی
خلق و قرب جوار حق است.

و دیگر آن که در هیچ حال از
انصاف غافل نباشد.

|254|

و مبادرت در اصلاح ذات البین
برخود لازم داند و تأخیر از فصل
حکومت روا ندارد که آن منتج فساد بود.

و از آن جمله فراست است بر
پادشاه و حاکم واجب است که در میان
حدوث حوادث و معانی وقوع وقایع نظر
کند و در فحص فهم و عقل حقیقت هر
کس را مشخّص گرداند و به چشم بصیرت
در لوازم و لواحق و عوارض آن نظر کند
پس اگر آن از واضحات جلیّه بود به مسائل
شرعی فصل کند و اگر از معضلات خفیّه
بود مر آن را به نور فراست درک کند.

و در این معنا اعتماد بر نقل ناقل
نکند زیرا که حدوث حوادث غیر متناهی
است و صورت مسائل مذکوره متناهی و
بیان غیر متناهی وفا نتواند نمود و حکایت
دعوی دو غلام نزد امیرالمؤمنین(ع) و حکم
آن که سر ایشان را از دریچه در آوردند و
هم چنین دو نیمه کردن بچه به شمشیر در
دعوی کردن دو زن معروف است. و سایر
شروط در مفصلات مذکور است.

تنبیه:

چون که کمال حکمت ذات متعالیه مقتضی


انتظام عالم حسی است و طبایع نوع انسان
در اوّل خلقت و بدایت فطرت به سبب تنوّع
خصوصیّات و اختلاف استعدادات در
قابلیّت فیضان انوار تجلیات جمالی و
جلالی متفاوت افتاده است و بدین جهت
مقاصد و اغراض خلایق مختلف گشته و
تباین در اقوال و افعال و عقاید امم ظاهر
شده است و صفات متضاده هر جا ظهور
کرده هر آینه سنّت الهی بر آن جاری شده
که در هر زمانی در میان خلق حاکمی عادل
و مصلحی کامل پدید آید تا اعمال عمّال
اولاد آدم و احکام اشتغال اهل عالم را به
نهج صواب به قوه فصل خطاب مسلوک و
محفوظ دارد و در تنفیذ احکام و اوامر الهی
غایة الامکان سعی نماید و به جهت حفظ
حدود قواعد نظام میان خواص و عوام به
مقتضای عدالت تسویه نگاه دارد و به زواجر ِ
سیاسی و موانع حکمی دست تعدّی اقویا از
ضعفای مظلوم کوتاه گرداند تا از آثار طباع
سباع و انعام بین الانام صور ظلم وانظلام به
ظهور نرسد و انتظام مقرّر شود چنان چه از
انبیاء و رسل ـ صلوات الله علیهم فی کلّ
وقت و حین ـ و از خلفای ایشان ـ رضوان
الله علیهم اجمعین ـ آن چه کمال حق این امر

|255|

بود به ظهور پیوست و شک نیست که احب
و اقرب و اکرم بنی آدم ایشانند عند الله پس
حفظ نظام که اعلای امور است نزد ملک
علاّم و مواصلت به مرتبه کرام منوط بود به
نشر آثار عدالت حکّام که رعایت صلاح عام
است به متابعت دین اسلام و ابطال نظال که
اقبح امور است نزد ملک قادر و موصل
است به مراتب اهل کبایر که "والله لا یحبّ
المفسدین" منوط است به نشر آثار وجود
حاکم جابر که آن فساد عام است به مخالفت
شرع سیّد الانام ـ علیه الصلوة والسلام ـ
فلهذا حاکم عادل به مراتب (احب) و
(اقرب) واصل و جایر را در منازل
(انغضبیت) عذاب کامل متواصل بود.

تنبیه:

آن که چون تافتن عنان نفس سبعی و
بهیمی از راه تحصیل لذّت با کمال قدرت
بر آن اکمل محصّلات مراتب ترقیات
است پس هرگاه نفوس حکّام و متسلّطین
با غایت اقتدا بر کسب اشرار متحلّی به
زیور عدالت که احسن و اتمّ صفات نفس
ملکی است شود اسرع از طالبان عرفان
به مدارج ِاهل ایقان که مستغرقان بحر


وصال و والهان سرّ اتصال اند برسد و
خلعت مطالعه تجلیّات انوار جلال و
جمال در پوشد و بر سریر مقرّبان (احبّ)
و سابقان (اقرب) متمکن گردد.

و چون نفوس ایشان ملوّث به خبائث
صفت جور که جامع جمیع اخلاق ذمیمه
است شود در مهاوی بعد از مراتب کشف و
عیان به خیال کمال انغضبیت که آن حرمان
است از مشاهده لقای حضرت رحمان مقیّد
گردد و به شداید عذاب که ثمره تسلیط
وساوس شیطانی و هواجس نفسانی است
گرفتار آید و از این جاست که اهل حق
حلاوت یک لحظه عدالت را که نتیجه آن
فوز است به دولت ملاحظه لقای ربانی و
حصول فنا به تجلی ذات حضرت صمدانی
و بقای با اتصاف به جمیع صفات الهی و
اطلاع بر احوال مغیبه کما هی از شصت
ساله عبادت که غایت کمال قوه انسان در
این زمان بود اولی و اعلا داشته اند.

چنان چه کلام نبوی ـ صلی الله علیه
وآله ـ که: "عدل ساعة خیر من عبادة ستّین
سنة" از این معنا خبر می دهد. پس چون
کسی از سر بصیرت در حقایق این امور
تعمّق نماید و بیند که سابقان مضمار نبوّت

|256|

و ساکنان خطه ولایت با وجود کمال
قدرت در نشر آثار معدلت و شفقت بر
خلق و ارتباض نفس خویش که دو روز پی
در پی از نان جو سیر نخورند و نهایت
مشقّت در هر باب برخود قرار می دادند
چه کوشش نموده اند در احقاق حقوق
چه سعی ها فرموده اند و با وجود آن ها از
خطر ولایت و حکومت ایمن نبوده اند و به
نور یقین متذکّر گردد که اشتغال به امر
حکومت و خلافت و استقبال کار سلطنت
به غایت امری صعب و پر خطر است.

پس به یقین هر حاکمی که کار او بر
طبق عدل و شفقت و احسان و مرحمت بود
در اقامت حدود شرع کوشد او در روی
زمین نایب و برگزیده حق و سایه الهی و
خلیفه حضرت رسالت پناهی است.

و چون بر خلاف این بود مغضوب
حضرت اله و مطرود آن درگاه است و در
"یوم تبلی السرائر" [14] مفقود شداید و
عذاب و زواجر است.

ای که کردی مر خلافت را قبول

سر نباید تافت از امر رسول

عدل شرع است و مکن از وی گذر

زآن که شد کار خلافت پر خطر.


سعی کن تا کار خود آسان کنی

حق کنی گر قهر و گر احسان کنی

شه ازآن سو سایه رحمن بود

کآفتاب عدل او تابان بود

در ثنای عادلان روح الامین

خوانده انّ الله یحب المقسطین.

پی نوشت ها:

[1] . کنز العمّال ج6 ص9 حدیث 14604 و
14607.

[2] . شیخ آقا بزرگ تهرانی الذریعة الی تصانیف
الشیعة ج7 ص218 و ج17 ص61.

[3] . همان ج25 ص207.

[4] . استاد سیّد احمد حسینی فهرست نسخه های
خطی کتاب خانه عمومی آیة الله مرعشی
نجفی(ره) ج12 ص344.

[5] . در قسمت اوّل مقدمه از کتاب "میزان الملوک و
الطوایف" مرحوم سید جعفر دارابی کشفی
بهره بردیم.

[6] . مائده (5) آیه 42.

[7] . بقره (2) آیه 270.

[8] . کنز العمال ح5217.

[9] . حمد (1) آیه 6.

[10] . مریم (19) آیه 71.

[11] . قلم (68) آیه 4.

[12] . نحل (16) آیه 90.

[13] . بحار الانوار ح75 ص352.

[14] . طارق (86) آیه 9.

درباره ما

روابط عمومی

آدرس