hc8meifmdc|2011A6132836|Ranjbaran|tblEssay|Text_Essay|0xfcff40ec000000005b04000001000100
چکیده:
بررسی تطبیقی هنر ملل گوناگون برای دستیابی به اطلاعات نو، از جمله روشهای مطالعاتی میباشد که مدت زمانی است مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است.
کاشی هفت رنگ در دورهی صفویه به علت تسریع در پوشانندگی اماکن و بناهای آن دوره، مورد توجه قرار گرفت و تا در دورهی قاجار نیز ادامه داشت.
اشتراکات این دو بنا در موضوع و نقوش بهکار رفته بسیار است اما موضوع روایی و نقش حیوانی در کاخ هشت بهشت دیدهمیشود؛ و شاخصهی تفاوت رنگی این دو بنا رنگ قرمز اشت که در حمام ابراهیم خان استفاده شده است
.این مقاله به بررسی تطبیقی کاشی هفت رنگ کاخ هشت بهشت اصفهان در دورهی صفویه و کاشی هفت رنگ حمام ابراهیم خان ظهیرالدوله کرمان در دورهی قاجار به روش توصیفی تحلیلی و با فنون جمع آوری اطلاعات - کتابخانهای و میدانی می پردازد.
فصلنامه علمی تخصصی باستان شناسی ایران – واحد شوشتر:
هنر و صنعت کاشی هفت رنگ از جمله هنرهای است که در معماری، از دورهی صفویه آغاز شده و در دورههای زندیه و افشاریه ادامه داشته و در دورهی قاجار بیشترین کاربرد را داشته است.
از منظر تکنیک و روش ساخت در همهی این ادوار، به یک شیوه مورد بهره برداری قرار گرفته
است.
هدف از ارائهی این مقاله، مطالعهی تطبیقی کاشیهای هفت رنگ کاخ هشت بهشت اصفهان و
کاشیهای هفت رنگ حمام ابراهیم خان ظهیر الدولهی کرمان است؛ در واقع مقالهی حاضر تلاشی است برای یافتن شاخصهها و ویژگیهای کاشیهای هفت رنگ در دو دورهی صفویه و قاجار و در پی آن مطالعهی عمیقتر ویژگیهای کاشیهای هفت رنگ در کاخ هشت بهشت و کاشیهای هفت رنگ حمام ابراهیم خان ظهیر الدوله و سوال اصلی این است که این کاشیها در این دو بنا چه شباهتهای و چه تفاوتهای دارند؟
به این منظور نگارنده، برای دستیابی به هدف تحقیق، کاشیهای هفت رنگ این دو بنا را از لحاظ نقش، موضوع و رنگ بررسی کرده و مورد مقایسه قرار داده است.
در بخش اول روشها و تکنیک ساخت کاشی هفت رنگ بررسی شده و در بخشهای بعدی ویژگیهای کاشی هفت رنگ در دو بنای یاد شده مورد بررسی قرار گرفته است و در نهایت تجزیه و تحلیل ویژگی کاشیهای هفت رنگ از منظر نقوش، مضامین و رنگ به وسیلهی نمودار صورت گرفته است.
براساس بررسیهای صورت گرفته در این مقاله، بیشترین نقش، مضمون و رنگ مشترک کار
شده در این دو بنا، نقش گیاهی، مضمون تزیینی و رنگ زرد است.
مطالعاتی که در این زمینه صورت گرفته، کاشیهای منقوش حمام ابراهیم خان ظهیر الدوله در
کرمان) مریم کیان(، دیوارنگاری در دورهی قاجار) یعقوب آژند(، نقاشی روی کاشی) هادی سیف( و تزیینات و آرایهی حمام) محمد علی مخلصی( بوده است، اما هیج یک از این مقالات نقوش، مضامین و رنگهای کاشیهای هفت رنگ این دو مکان را بررسی نکرده بویژه مطالعهی تطبیقیی در رابطه با کاشیهای هفت رنگشان صورت نگرفته است.
کاشی هفت رنگ :
انواع بدنهی کاشی هفت رنگ :
بدنههایی که در کاشی سازی سنتی به کار رفته به دو نوع است، کاشی گلی و کاشی جسمی.کاشی گلی که بدنهی آن از خاک رس به تنهایی یا همراه با افزودنیهاخاک پخته، کاه، موی ، حیوانات تشکیل گردیده است .
کاشی جسمی کاشی است که برای ساخت آنبه طور هدفمند مواد اولیه گوناگون را انتخاب و با ترکیب حساب شده آنها با یکدیگر، محصولی طراحی و ساخته میشود.
تفاوت کاشی جسمی و گلی علاوه بر رنگ آن در این است که چون در ترکیب کاشیهای جسمی از فریت استفاده شده است با لعاب همخوانی بیشتری داشته و احتمال لعاب پریدگی کمتر است.
مواد اولیه برای ساخت لعاب سنتی کاشی های هفت رنگ:
ابوالقاسم کاشانی در کتاب عرایس الجواهر و نفایس الاطایب مواد اولیه مورداستفاده در کاشی
سازی را چنین شرح میدهد:
1-حجری ماهاهمان سنگ چخماق یا سنگ کوارتز است که در واقع از اکسید سیلسیم تشکیل شده است.
2- سنگ صاایصکنه که این سنگ نیز میتواند نوعی سنگ سیلیس باشد.
3 - بتانهکه این سنگ نیز میتواند فلدسپات یا سنگ آهک باشد.
4- سنگ قمصریُ همان بوراکس است که به آن بوره گفته میشده است.
5- قالی، قلیا، کیلا، کهلا کهبه عنوان گدازآور در ساخت بدنه یا لعاب استفاده میشده است؛ و به وسیله سوزاندن گیاه خالص اشنان بدست میآید.
6-سنگ لاجورد، که سنگ سلیمانی نیز نامیده می شود که از آن رنگ لاجورد لعاب بدست می آید.
7- مغن،سنگی کاملا سیاه مانند سرمه است و برای تزئینات سیاه رنگ زیرلعابی استفاده میشود
8- لوری خاک رس سفید چسبناک که نوع سفید آن کمتر یافت میشود که میتواند کائولن یا بنتونیت باشد.
9- فلزات قلع و سرب که از سوزاندن آنها سرنج تهیه میگردد. نسبت اختلاط قلع و سرب معمولا 1به 6 یا1 به 5 میباشد.
10- مس سوخته یا توفال که بهترین آن قرمز مایل به سبز است و از آن رنگ سبز به دست میآید.
11-فلزات طلا، نقره جیوه و آهن
نحوه ی ساخت فریت سنتی لعاب هفت رنگ:
در روش سنتی ساخت فریت به عنوان گدازآور از شخار استفاده میشود و با سنگ چخماق آسیاب و الک شده به نسبت 2به 3 وزنی مخلوط شده.
پس از ذوب این دوماده در دمای تقریبی 100 درجه سانتیگراد مذاب حاصل در ظرف آبی ریخته میشود.
به دلیل انقباض ناگهانی مذاب به قطعات کوچک تقسیم میشود و پس از سرد شدن، آسیاب و الک میگردد.
فریت حاصل همان است که در لعاب سازی سنتی به آن جوهر یا رنگ گویند.
جوهر تهیه شده به روش بالا 1/5برابر با1 برابر سنگ چخماق الک شده و 0/5 برابر خرده شیشه الک شده مخلوط میگردد.
به مخلوط تهیه شده اصطلاحاً "پستاهی سرمنی" گفته میشود.
این پستاهی درواقع مادر همهی لعابهای سنتی است که با سرنج و اکسیدهای رنگین به عنوان لعاب استفاده میشود.
کورههای پخت کاشی هفت رنگ:
کورههای پخت کاشی به دو طریق ساخته میشود:
1- ورههایی آیینهای که دیواره آنها صاف و کاملا عمودی است و خشتهای کاشی را در آن به
حالت عمودی روی لبههایی که از پیش آماده شده یا روی هم قرار میدهند.
2-رههایی مطبق که اطراف آن با قفسه هایی پوشانده شده و خشت کاشی را به طور کشویی
(افقی) وارد این قفسهها میکنند و کاشی به راحتی قابل رفت و برگشت است.
مراحل تولید کاشی هفت رنگ بعد از ساخت و پخت بدنه:
1- کاشی گلی پخته شده توسط لعاب سفید پوشانده میشود وبرای بار دوم به کوره فرستاده میشود که به روایتی کاشی آغشته به لعاب سفید (اپک) میشود.
2-س از خارج شدن کاشی از کوره، خشتها را با سمباده گونیا کرده و در کنار یکدیگر قرار میدهند.
تا فاقد درز باشند و سپس طرح و نقش موردنظر را روی کاشیها به وسیله زغال گرده میکنند.
3- قلم گیری طرحها روی کاشی به وسیله یک ماده -معدنی سیاه رنگ صورت میگیرد. "مَغن"طبق نقشه داخل خطوط قلم گیری را رنگ آمیزی میکنند.
4-پشت کاشیها را شماره گذاری میکنند.
5-کاشیها را به مدت 7 الی 9ساعت برای بار سوم در داخل کوره حرارت میدهند تا رنگها ثابت شوند و پس از سرد شدن آنها را از کوره خارج میکنند.
ویژگی های کاشیهای هفت رنگ دوره ی صفوی:
- کاشیکاری ایران در دورهی صفوی با مرکزیت (تبریز، قزوین و اصفهان) بویژه اصفهان بود.
- کاشی هفت رنگ دورهی صفوی ادامه روی کاشی دورهی تیموری در اصفهان است.
- کاشی هفت رنگ 4 تا 3 رنگ است و الزاماً هفت رنگ نمی باشد.
بنابر یک رسم، هفت رنگ کاشی هفت رنگ عبارت بودند از سیاه، قهوه ای، قرمز،زرد، سفید، آبی تیره، فیروزه ای و بنابر رسم دیگری این هفت رنگ عبارت بودند از زرد، آبی، نارنجی، بنفش، سبز و لاجوردی.
- تعامل نگارگران و کاشی کاران.
- قوش این دوره بر زمینه ی لاجوردی، زرد کشیده و با خطوط سیاه قلم گیری می شود که متاثر از نگارگری است.
- نقوش اکثرا نقش خورشید خانم، سیمرغ، اژدها، باز، پلنگ، آهو، شیر و ....که نمونههای آن در هشت بهشت است.
ویژگی های کاشی های هفت رنگ دوره ی قاجار:
1- کاشی معرق کم و بیش بود، کاشی هفت رنگ بیشتر کاربرد داشت.
2- به لحاظ تکنیکی مثل دورههای قبل بود.
3- در بناهای کاشی را به کار میبردند مثل مساجد، مدارس، حسینیه ها و تکایا، امامزاده ها، حمام ها، کاخ ها، اندرونی و بیرونی خانه های اعیانی، بازارها و تیمچه و عمارات دیگر شهرها.
4- مراکز ساخت این کاشی در دورهی قاجار، تهران، شیراز و اصفهان بود.
5-رنگها در کاشی هفت رنگ بسیار متنوع است طیفی از رنگهای زرد، سبز چمنی، قرمز، سیاه، سفید و طیف آبی و ... اما رنگ زرد قاجاری رنگ مسلط این دوره است.
6-پیکره ها با جامه های دورهی قاجاری به شیوهی رئالیسم نزدیک تر شده اند.
7-شبیه سازی و چهرهنگاری در کاشیهای هفت رنگ در این دوره مطرح میشود.
8-لعاب کاشیها در دوره ی قاجار ضخیمتر میشود.