کتابشناسی محمدمهدی شمس ‏الدین

 

 محمد حسینی

 

محمد مهدی شمس الدین به سال 1936 م/1354 ق در خانواده شیخ عبد الکریم در نجف اشرف پا به دنیا نهاد. پدرش از لبنانی‏های مقیم عراق و از روحانیان سرشناس و مدرس علوم دینی بود. سلسله خاندان او به شمس ‏الدین محمد مکی معروف به شهید اول می‏رسد[1]. دوازده ساله بود که پدرش عزم بازگشت به لبنان (1948) نمود. وی محمد مهدی را به رفتن از نجف یا ماندن در آن مخیرکرد. اما از آنجا که شیفته فراگیری علوم اسلامی بود، با وجود همة دشواریهای زندگی و فقر شدید[2]، اقامت در نجف را ترجیح داد و 35 سال به تحصیل و پژوهش پرداخت. با سخت‏کوشی در کسب معرفت و دانش سریعاً به درجة اجتهاد رسید و در مقام یکی از استادان سطح عالی حوزه علمیه نجف قرار گرفت.

            استادان برجسته او عبارت‏اند از: محمد تقی ایروانی محمد تقی جواهری محمد تقی فقیه سید عبد الرؤوف فضل ‏الله سید علی فانی سید محسن حکیم و سید ابوالقاسم خوئی. شخصیت علمی و شاکله فرهنگی و اجتماعی او عمدتاً در محضر آیت ‏الله حکیم و آیت ‏الله خوئی شکل گرفت. آن دو مرجع تشیع به خاطر فعالیت‏ها و خدمات شمس‏ الدین، دوستدار و سپاسگزار او بودند[3]. سید محمد باقر صدر و برادرش سید اسماعیل صدر همیشه از شمس ‏الدین به نیکی یاد می‏کردند و در او به چشم یک دانشمند اسلام‏شناس می‏نگریستند[4].

            شمس‏ الدین به عنوان متفکر و پژوهشگر در میان حوزویان شناخته شده بود. از سوی دیگر وی معاون مرجع مطلق آن زمان؛ یعنی آیت الله سید محسن حکیم بود. این موقعیت، زمینه مناسبی را فراهم می‏آورْد تا وی بتواند استعدادهای ذاتی خود را به شکوفایی برساند و در کوران حوادث مختلف آبدیده گردد. بعلاوه حضورش در بیت مرجعیت موجب آشنایی او با شخصیت‏هایی همچون سید موسی صدر سید محمد باقر صدر سید محمد باقر حکیم سید مهدی حکیم        سید محمد تقی حکیم ـ که همگی به خانه آیت ‏الله سید محسن حکیم رفت و آمد داشتند ـ گردید. پیوستن او به تشکیلات مرجعیت آیت‏ الله سید ابوالقاسم خوئی پس از رحلت آیت الله سید محسن حکیم از وی شخصیت بارزتری ساخت.

            در نجف اشرف، جدا از تدریس و نویسندگی، در انتشار مجله  الاضواء  همکاری داشت. خودش بعدها آن مجله را همانند مجله‏های  مکتب اسلام  و  حوزه نشریات ویژة حوزة علمیه می‏دانست و از آنها به نیکی یاد می‏کرد[5].

            شمس ‏الدین ساختار و عملکرد موجود حوزه را مطلوب و کارآمد نمی‏دانست؛ از این رو به اصلاح ساختار آموزشی و پرورشی حوزه می‏اندیشید و در جهت اصلاح شیوه تدریس و متون آموزشی طلّاب اقداماتی انجام داد.

شکی وجود ندارد که نظام حوزه‏های علمیه تا زمانهای متأخر، نظامی قاصر و به دور از هر گونه تجدد و پیشرفت و نوآوری بوده، به طوری که از پاسخ به نیازهای دینی امروز جوامع عاجز مانده است[6].

            یکی از اقدامات شمس‏ الدین، اصلاح مراسم عزاداری حسینی بود، به گونه‏ای که با اقتضائات این دوره سازگار باشد. «جمعیة منتدی النشر» که محمد رضا مظفر و محمد تقی حکیم در رأس آن قرار داشتند و شمس ‏الدین در آن فعالیت می‏کرد اولین گروهی بو‏‏د که با جدیت به اصلاح شکل عزاداری‏ها پرداخت. این جمعیت پس از مدتی دانشکده فقه (کلیة الفقه) را تأسیس کرد و شمس ‏الدین یکی از اعضای هیئت علمی این دانشکده بود.

            جلسه‏ای منظم از سید موسی صدر سید محمد باقر صدر سید محمد تقی فقیه محمد مهدی شمس ‏الدین در نجف تشکیل می‏شد که در آن به بحث و بررسی مسائل حوزه و جهان اسلام می‏پرداختند[7]. پس از عزیمت سید موسی صدر به لبنان روابط آنها گسسته نشد و مکاتبات بین آنها ادامه یافت[8].

            در طول 35 سال اقامت در عراق، علاوه بر فعالیت‏های علمی و درسی، به کارهای اجتماعی مانند شرکت در حرکت‏های مردمی علیه استعمار ساختن مساجد و کتابخانه‏ها مشغول بود. با شروع انقلاب چهاردهم تموز 1958 عراق وارد جرگه مبارزات سیاسی شد و خود از فعالیت‏هایش در این دوره می‏گوید[9]. بین سالهای 1961 تا 1969 در منطقة فرات میانه و بویژه شهر دیوانیه، میان مردم زیست و همراه آنها در فعالیت‏های فرهنگی و اجتماعی مشارکت داشت. در این شهر، مرکز اسلامی و کتابخانة ‏عمومی بزرگی تأسیس کرد. همچنین بالغ بر بیست مسجد در آن ساخت[10]. وی نمایندة تام الاختیار آیت ‏الله حکیم در این منطقه بود[11].

            دورة اقامت او در عراق با حوادث بسیاری در جهان اسلام مانند مصائب فلسطین و درگیری‏های ‏شدید اعراب و اسرائیل انقلاب‏ها و جنبش‏های گوناگون در خاور میانه مصادف بود. او همراه با دیگر عالمان دینی نجف اشرف در جریان این حوداث قرار داشت.

            در 1969 یعنی پس از تأسیس مجلس اعلای شیعیان لبنان و ضرورت حضور         شمس‏ الدین وی به لبنان عزیمت کرد تا از نزدیک به همکاری با سید موسی صدر مشغول گردد. با هجرت به لبنان عصر جدیدی در زندگانی و فعالیت‏های وی گشوده شد. مؤسسه‏ها و مراکز مختلف اجتماعی و فرهنگی را تأسیس و اداره کرد. نام برخی از این مراکز بدین قرار است: المعهد الفنّی الإسلامی معهد الشهید الأول للدراسات السلامیة مدرسة الضّحی معهد الغدیر و الجمعیة الخیریة الثقافیة. شمس‏ الدین از سوی آیت ‏الله خوئی وکالت تام در امور اداری و مالی این مؤسسه داشت[12]. پس ازمفقود شدن سید موسی صدر، به ریاست مجلس اعلای شیعیان لبنان انتخاب شد و بدین وسیله رهبری شیعیان لبنان را بر عهده گرفت و به عنوان یک شخصیت سیاسی در صحنه لبنان حضور یافت.

فعالیتهای فرهنگی و اجتماعی او همگام با پیشرفتهای علمی و فن‏آوری روز بود، مثلاً با بهره‏گیری از اطلاع‏رسانی روی اینترنت سایتی راه‏اندازی کرد[13] و شخصا ًبه سؤالات فقهی و کلامی افراد پاسخ می‏گفت. اخبار سیاسی اجتماعی و فرهنگی مربوط به او همچنین سخنرانی‏های او در این سایت درج می‏شد[14].

آثار علمی
                با آنکه در دورة طلبگی به شدت درگیر فعالیت‏‏های اجتماعی و فرهنگی بود، از همان دوره، شمس ‏الدین در نجف به نگارش و تألیف روی آورْد. آثار زیادی در زمینه‏های فقه، فلسفه، تاریخ و جهان اسلام ارائه نمود. نوآوری و خلاقیت همراه با واقع ‏گرایی و توجه به مقتضیات حقیقی جهان اسلام، در تألیفات او موج می‏زند. با نگارش کتاب نظام الحکم فی الإسلام، به مسائلی پرداخت که دیگران چندین سال بعد به آنها پی بردند. وی به این ترتیب پیشگامی خود را ثابت کرد. برخی آثار او در عراق اعجاب بزرگانی نظیر سید محمد باقر صدر را برانگیخت[15].

            در این کتابشناسی آثار وی به چند طبقة آثار چاپی آثار چاپ نشده مقالات نشریات مقالات ارائه شده به کنگره‏ها سخنرانی‏ها و بالاخره آثار در بارة او طبقه‏بندی و معرفی می‏گردد.

            یکی از ویژگیهای مهم آثار او اتکا بر میراث فرهنگی تشیع و وفاداری به آنهاست. همانند برخی تجدد گرایان پشت به گذشته اسلام ننمود، بلکه سنت و تجدد را با هم می‏خواست و سعی در ایجاد هماهنگی بین آنها داشت. از این رو به نهج ‏البلاغه علاقه وافر داشت به طوری که چهار اثر در بارة مسائل نهج ‏البلاغه نوشت.

 

تألیفات چاپ شده
1.                   الاجتهاد و التجدید فی الفکر الإسلامى بیروت المؤسسة الدّولیة للدراسات و النشر.

به ضمیمه مجموعه‏ای از مقالات منتشر شده در نشریات عربی.

2.                   الاجتهاد و التقلید: بحث فقهى استدلالى مقارن بیروت المؤسسة الدولیة للدراسات و النشر 1988 م.

3.                   الاحتکار فى الشّریعة الإسلامیة، بحث فقهى مقارن بیروت المؤسسة الدّولیة للدراسات    و النشر 1410ق / 1990 م.

بخشی از مجموعه‏ مباحث فقهی بوده که در حمله اسرائیل به منزل ایشان در عرمون مفقود شده و فقط همین قسمت مانده است[16].

بررسی تطبیقی احتکار در قالب فقه مقارن است. این اثر مشتمل بر مباحث زیر می‏باشد: احتکار در لغت و اصطلاح احکام احتکار وادار کردن بر فروش اجناس احتکاری احتکار در شرکت‏ها و دولت‏ها.

ترجمه فارسی

احتکار در اسلام پژوهشی تطبیقی در فقه از دیدگاه مذاهب  اسلامی ترجمه سید مرتضی آیت‏ الله زاده شیرازی تهران سازمان تبلیغات  اسلامی 1378 338 ص چاپ اول.

4.  الأمّة  و الدولة و الحرکة الإسلامیة بیروت، منشورات الغدیر 1414 ق/ 1994 م.

5.   أنصار الحسین ، الرجال و الدّلالات، بیروت، دار الفکر، 1395 ق / 1975 م؛ تهران، مؤسسة البعثة 1407 ق؛ بیروت، المؤسسة الدولیة للدراسات و النشر 1996م/ 1416 ق.

گزارشی از زندگینامه و فداکاریهای اصحاب امام حسین (ع) است. وی صرفاً به زندگینامة آنها نپرداخته بلکه درس آموزی‏ها از سیره و عملکرد آنها را هم مطرح کرده است.
6.  أهلیّة المرأة لتولّى السلطة بیروت المؤسسة الدولیة للدراسات و النشر 1996م ص 168.

7.        بین الجاهلیة و الإسلام بیروت و قاهره دار الکتاب اللبنانی و دار الکتاب المصری 1395      ق / 1975م. الطبعة الثالثة بیروت المؤسسة الدولیة للدراسات و النشر 1996 م/ 1416 ق.

شمس‏ الدین در صدد ایجاد مرز بین اسلام و غیر اسلام و تعیین قلمرو اسلام است. وی اسلام را به دلیل اشتمال بر طرحهای نجات‏بخش بس قابل اعتماد می‏دانست و ایدئولوژی‏های شرق و غرب را در اردوی جاهلیت قرار می‏داد. شهید محمد باقر صدر این اثر را گرامی می‏داشت[17].

8.                   التجدید فی الفکر الإسلامى بیروت  دار المنهل 1997 م / 1418 ق.

9. « تحدید النسل مشروعیته و وسائله دراسات و مواقف» بیروت مؤتمر الإسلام وتنظیم    الوالدیة 1410 ق ص 242- 246.

10 .  التطبیع بین ضروراتِ الأنظمة و خیاراتِ الأمّة، طبعة ثالثة بیروت المؤسسة الدولیة للدراسات و النشر 1997 م 1417 ق.

11. تفسیر آیات الصّوم الجمعیة الخیریة الثقافیة بیروت 1386 ق.

12. ثورة الحسین: ظروفها الإجتماعیة‏ و آثارها الإنسانیة الطبعة الأولی بیروت‏ دار الأندلس، الطبعة الثانیة بغداد مکتبة التربیة؛ الطبعة الثالثة بیروت التّراث الإسلامی 1395ق/ 1975م؛ الطبعة الرابعة بیروت دار التعارف 1397 ق/1977 م؛ الطبعة الخامسة بیروت دار التعارف 1398 ق/ 1978 م؛ الطبعة السادسة بیروت المؤسسة الدولیة للدراسات و النشر 1995 م/ 1415 ق؛ الطبعة السابعة بیروت المؤسسة الدّولیة للدراسات و النشر 1997 م/ 1417 ق.

ترجمه انگلیسی:

 The rising of al-Husayn: its Impact on the consciousness of Muslim Society Shaykh Muhammad Mahdi Shams al-Din Tra. byI. K. A. Howard London: Muhammadi Trust 1985 pp. 218
 
 

 

 

 

 

 

از نگاه جدید به بررسی قیام امام حسین (ع) پرداخته است. واقعة کربلا را بر اساس مفاهیم امروزین مانند کرامت انسانی و عدالت اجتماعی و ارتقای معنویت بشر بررسی کرده است.

این اثر توسط مهدی پیشوایی به فارسی ترجمه و زیر عنوان ارزیابی انقلاب امام حسین (ع) از دیدگاه جدید‏‏ (قم دفتر تبلیغات اسلامی) منتشر شد. در مرتبه دوم زیر عنوان پژوهشی پیرامون زندگانی امام حسین (ع) به چاپ رسید[18]. غیر از ترجمه انگلیسی مزبور، توسط سید حسن امین هم به انگلیسی ترجمه و  در دائرة المعارف الإسلامیة درج گردید.

13. ثورة الحسین فی الوجدان  الشعبى بیروت منشورات الجمعیة الخیریة الثقافیة، [بی‏تا].

     زیر عنوان واقعة کربلاء فى الوجدان الشعبى همراه با اضافات و این مشخصات منتشر شد: الطبعة الثالثة بیروت المؤسسة الدولیة للدراسات و النشر 1996          م / 1416 ق.

            این اثر در مقام اثبات این مطلب است که قیام امام حسین (ع) بین قیام‏ها و جنبش‏های دیگر نمونه است و از این رو تا اعماق وجود شیعیان و مردم نفوذ کرده و تأثیر گذاشته است. دارای این مباحث است: انقلاب امام حسین (ع) و تأثیرات اجتماعی آن، زیارت امام حسین (ع) و مشروعیت آن زیارت ابوالفضل و علی‏ اکبر و دیگر شهدای کربلا شعر رثائی عزاداری گریه برای امام و شهیدان.

14.  حرکة التاریخ عند الإمام على دراسة فى نهج‏ البلاغة، الطبعة الرابعة بیروت المؤسسة الدّولیة للدراسات و النشر 1997م 1418 ق؛ تهران بنیاد نهج ‏البلاغه 1405 ق.

شامل مبنای تاریخ و حرکت پیشرفت بشری از دیدگاه امام علی (ع) است. آخرین بحث وی فتنه و موضع امام علی (ع) در برابر آن می‏باشد. مباحث دیگر آن عبارت ‏است از:

تاریخ و حرکت پیشرفت بشری امام علی (ع) در مواجهه با تاریخ، دانش تاریخ و استفاده علمی و سیاسی و فکری از  آن.

15. حقوق الزوجیة و حق العمل للمرأة. الطبعة الأولی بیروت المؤسسة الدولیة للدراسات و النشر 1995 م/ 1415 ق؛ الطبعة الثانیة بیروت المؤسسة الدولیة للدراسات و النشر 1996م/1416 ق.

16.  دراسات فى نهج ‏البلاغة الطبعة الأولی النجفالأشرف 1375 ق/ 1956 م؛ الطبعة الثانیة بیروت، دار الزهراء 1392 ق/ 1972 م؛  الطبعة الثالثة بیروت الدار الإسلامیة 1981 م.

این کتاب به بررسی نصوص نهج‏ البلاغه در زمینه‏ مباحث اجتماعی و سیاسی می‏پردازد. شمس‏ الدین، آن را در سال 1956 در عراق نوشت.

این اثر توسط محمود عابد به فارسی ترجمه شد و زیر عنوان جستجوی نهج ‏البلاغه منتشر گردید.

17. دراسات و مواقف فى الفکر  و السیاسة و المجتمع، 3 أجزاء، بیروت المؤسسة الدولیة للدراسات و النشر 1990 م / 1410 ق.

مجموعه‏ای از سخنرانی‏ها و مباحثات ایشان در لبنان و خارج  و یا مقالات در روزنامه‏ها و مجلات در موضوعات اجتماعی و سیاسی است.

18. رسالة الحقوق للإمام زین ‏العابدین بیروت  منشورات الجمعیة الخیریة الثقافیة 1386ق.

19.   السّتر و النظر، قم مؤسسه المنار بی‏تا. ص 300.

اولین کتاب از سلسله کتابهای مسائل حرجة فى فقه المرأة است. نویسنده چهار مسئله را برای زنان مسلمان امروزی، مهم و بحرانی تشخیص داده است: حجاب ریاست دولت حقوق زوجیت و فعالیت اقتصادی و اجتماعی زنان در جامعه. مسئله اول در این کتاب بررسی شده است. مباحث این کتاب عبارت‏اند از: فقه المرأة (حقوق زن) در شریعت اسلام جایگاه زن در نظام اخلاقی و حقوقی اسلام نگاه قرآن به زن گزارشهایی از تاریخ اسلام حجاب قبل از اسلام و در دورة اسلامی اصل عملی در حجاب زینت زن لباس زن موارد استثناء از پوشش نگاه به زن طبقه‏بندی زنان نگاه زن به مرد.

20.  السلم و قضایا الحرب عند الإمام على دراسة فى نهج ‏البلاغة بیروت 1981م.

بررسی دیدگاههای امام علی (ع) در بارة جنگ و صلح در روابط بین دولتها وملت‏هاست. این کتاب به فارسی ترجمه و در تهران در مجموعه کنگره هزارة  نهج البلاغه منتشر شد .

21.  شرح عهد الأشتر بیروت مؤسسة الوفاء 1984 م چاپ اول.

نامة امام علی (ع) به مالک اشتر والی مصر از سندهای مهم سیاسی و اجتماعی است که به بسیاری از نکات یک نظام مطلوب اجتماعی پرداخته است. شمس‏ الدین این نکات را با توجه به نیازهای روز مسلمانان توضیح داده است.

22. عاشوراء، الطبعة الاولی بیروت مجد 1412 ق / 1991 م.

عاشوراء (ج2) ـ مجموعة محاضرات فى ذکر عاشوراء الطبعة الثالثة بیروت المؤسسة الدولیة      للدراسات و النشر 1995 م/ 1415 ق.

این کتاب شامل درسهایی در بارة سیاست و دین است که به اهتمام جمعی از عالمان گردآوری شد. دارای این مباحث است: عزاداری و مصیبت برای امام حسین (ع) انقلاب امام و زمینه‏های اجتماعی و تاریخی آن انقلاب و تأثیرات  اجتماعی آن تجدید انقلاب اهداف انقلاب .

23. عقائد الشیعة الامامیة  بیروت منشورات الجمعیة الخیریة الثقافیة 1386 ق.

24. العِلمانیة: تحلیل و نقد للعلمانیة محتوی و تاریخاً فی مواجهة المسیحیة و الإسلام و هل تصلح لمشاکل لبنان الطبعة الثانیة: لبنان مجد 1982 م. طبعة جدیدة بیروت المؤسسة الدولیة للدراسات و النشر 1991 م / 1411 ق.  بیروت المؤسسة الدولیة للدراسات و النشر 1996      م / 1416 ق.

این کتاب مشتمل بر دو بخش است: درمان وضعیت مسلمانان در مواجهه با تمدن غربی و سکولاریزم بررسی سکولاریزم و نقد راه ‏حل‏های سکولاریزم در لبنان و تحلیل تفاوت دو نوع سکولاریزم به اصطلاح دینی و سکولاریزم الحادی.

ترجمه فارسی

حکومت منهای دین: بررسی  همه جانبه از مفهوم و تاریخ  پیدایش علمانیت (سکولاریزم) در رویارویی با مسیحیت و اسلام ترجمه حسن شمس گیلانی تهران 1362 188 ص.

25.  الغدیر دراسة تحلیلیة اجتماعیة سیاسیة لمسألة الحکم الإسلامى بعد وفاة الرسول، بیروت منشورات الجمعیة الخیریة الثقافیة 1386 ق.

26. فى الاجتماع السیاسى الإسلامى المجتمع السیاسى الإسلامى / محاولة تأصیل فقهى و تاریخى بیروت  المؤسسة الدولیة للدراسات و النشر 1412 ق/ 1992 م.

شمس‏ الدین در این کتاب بُعد سیاسی جامعه اسلامی را از دو نگاه فقهی و تاریخی تحلیل کرده است. نتیجه‏گیری او این است که جامعه‏سیاسی و دولت در اسلام، جزئی از شریعت نیست، بلکه نتیجه نظری و عملی و زاییده تاریخ اسلام است.

27. لبنان الکیان و الدور بیروت منشورات الغدیر 1414 ق/ 1994 م.

28. محاضَرات فى التاریخ الاسلامى النجف 1965 م.
29. مطارحات فى الفکر المادى و الفکر الدینى بیروت دار التعارف 1398 ق؛ الطبعة الثانیة بیروت دار التعارف 1406 ق / 1986 م؛ الطبعة الرابعة بیروت المؤسسة الدولیة للدراسات و النشر 1997 م / 1418 ق.

بررسی و نقادی مباحثی است که از طریق نشریات و از سوی دانشگاهیان ونخبگان در زمینة اندیشه‏های مادی و تعارض آنها با اندیشه‏های دینی مطرح گردیده بود. بیشتر این مباحث نقدهایی بر سرمایه‏داری و مارکسیسم است.

30. مع الإمام الرضا فى ذکری وفاته بیروت الجمعیة الخیریة الثقافیة 1386 ق.

31. المقاومة فی الخطاب الفقهى السیاسى، بیروت الجامعة الإسلامیة فی لبنان و مرکز الدراسات و التوثیق، 1998 م، 397 ص.

مجموعه‏ای از سخنرانیها و نوشتارهای کوتاه در باره جهاد و مقاومت مردم لبنان بویژه شیعیان جنوب از منظر علوم سیاسی و فقه شیعه است. مقالات  این مجموعه در بخش مقالات نشریات معرفی شده است.

32. نظام الحکم و الإدارة فى الإسلام الطبعة الاولی بیروت منشورات حمد 1374 ق/ 1955 م الطبعة الثانیة: بیروت دار المجد 1992م/ 1412 ق؛ الطبعة الثالثة: المؤسسة الدولیة للدرسات و النشر 1995م/ 1415 ق؛ قم دار الثقافة 1412 ق 674 ص.

مباحث آن در این زمینه است که دو نظام خلافت در اهل سنت و ولایت فقیه در شیعه بحرانهای نظری و عملی در بطن خود دارند. پس از توضیح این بحرانها (ص 402 - 410 از ترجمه) راه حلی برای رفع بحران ارائه کرده است. خلاصه این راه حل ولایت امت بر خود است (ص 410 از ترجمه).

از چاپ اول این اثر، حدود 46 سال می‏گذرد[19]. می‏توان آن را به عنوان اولین متن تحلیلی شیعی در بارة نظام سیاسی اسلام پس از کتاب  تنبیه الأمة  و تنزیه الملة نائینی دانست.  چاپ اول در هشت فصل تدوین شد ولی چاپ دوم همراه با اضافاتی به چاپ رسید؛ یعنی دو فصل ماهیت امامت معصومین و مدیریت در اسلام و برخی اسناد و نصوص فقهی و کلامی بدان افزوده گردید.

سید محمد باقر صدر این اثر را دوست می‏داشت[20]. بین چاپ اول تا چاپ دوم سی و هفت سال فاصله افتاد! این اثر توسط سید مرتضی آیت ‏الله زاده شیرازی زیر عنوان حکومت و مدیریت در اسلام  به فارسی ترجمه شد ( تهران دانشگاه تهران، 1375).

مباحث این اثر عبارت‏اند از: اسلام و واقعیت‏های زندگی، ضرورت و ماهیت و روش تحقق حکومت اسلامی مراحل تاریخی حکومت اسلامی در صدر اسلام حکومت اسلامی از دیدگاه فرق اسلامی راه ثبوت امامت و مشروعیت سلطه شیوه‏های تعیین امام شرایط رهبر عزل و انعزال رهبر ویژگیهای اساسی نظام حکومت در اسلام حکومت الهی بشری حکومت الهی رویدادهای سیاسی صدر اسلام ماهیت امامت معصوم وحدت امت و حکومت و دولت بحران مشروعیت و اقتدار دورنمای آینده مدیریت در اسلام تفکیک قوا در حکومت اسلامی سازمان اداری در دوران رسول خدا.

 

آثار مفقود

1.       التأمین الضِّمان و الإقرار.

این نوشته در حمله اسرائیلی‏ها به خانه شمس ‏الدین در عرمون بیروت مفقود گردید. گویا بخشهایی از این آثار باقی مانده است[21].

2.        تعلیقه و شرح بر شرایع الإسلام.

این اثر نیز در حمله اسرائیل به بیروت از بین رفت و تنها قسمتی از آن باقی ماند.

3.       تقریر مبحث اجاره درس آیت ‏الله سید علی فانی.

آقای فانی این نوشته را دیده و از درک و قلم شمس ‏الدین ستایش کرده و از او خواسته بود که آن را منتشر کند. اما در حمله اسرائیل به عرمون این نوشته در منزل ایشان مفقود گردید.

 

 

مقالات ارائه شده در کنگره‏ها و سخنرانی‏ها

      آمار همه همایش‏هایی که شمس ‏الدین در آنها مشارکت داشته در دسترس نیست و گردآوری اطلاعات آنها هم کاری دشوار است[22]. در اینجا به تعدادی از آنها اشاره می‏شود:

1.                   « الإسلام و الغرب».

ارائه شده به کنگره شئون ‏اسلامی (المؤتمر العام التاسع للشؤون الاسلامیة)، قاهره، 1997 م.

این مقاله به زبان عربی در سایت اینترنتی مجلس اعلای شیعیان لبنان موجود است.

2.                   « أهداف المأمون من مشروع إسناد ولایةِ العهد إلی الإمام الرضا (ع) و أسباب قبوله و خطة الإمام  فى إحباط مشروع المأمون و استغلاله لصالحه».

ارائه شده به کنگره امام رضا در دانشگاه رضویه مشهد 1986 م.

3.                   « أهم الإتجاهات الفکریة السائدة فى العالم المعاصر و الثقافة الإسلامیة».

ارائه شده به کنگره ملتقی الفکر الإسلامی التاسع عشر الجزائر 19 - 26               شوال 1405/ 8-15 تموز 1985.

4.                   « ثلاثة أبحاث حول الدولة الإسلامیة».

ارائه شده به کنگره چهارم اندیشه اسلامی در تهران 1986م. و در مجموعه زیر چاپ شده است:

المؤتمر الرابع للفکر الإسلامی تهران چاپخانه سپهر 1986 م.

ترجمه فارسی آن زیر عنوان « نظام اداری در حکومت اسلامی»  در مجموعة  درآمدی بر اندیشه سیاسی اسلام ص 395-412 آمده است.

5.                   « الجهاد فی القرآن».

ارائه شده به کنگره  المسلمون فی النّضال من أجل الإسلام آذربایجان شوروی اول تا سوم، تشرین اول 1986.

6.                   « الحکومة الإسلامیة فى إیران».

ارائه شده به کنگره سوم اندیشه اسلامی تهران 1986.

چاپ شده در  المؤتمر الثالث للفکر الإسلامى تهران سپهر 1986 م.

7.                   « السلم و قضایا الحرب عند الإمام على (ع) دراسة فى نهج البلاغة».

ارائه شده به کنگره هزارة نهج ‏البلاغه تهران، مؤسسه نهج‏البلاغه  5/10/1400         ق - 15/8/1980 م.

8.  شرکت در کنگره جهانی چهاردهمین سده واقعه غدیر لندن 1990[23].

9.  « کتابة التاریخ الاسلامى فى الإشکالیة و المنهج».

ارائه شده به کنگره نگارش تاریخ اسلام (مؤتمر إعادة کتابة التاریخ الإسلامی) است که از سوی مرکز الدراسات فی الجامعة الإسلامیة وابسته به مجلس اعلای شیعیان لبنان در بیروت 14- 16 تشرین ثانی 1997 برگزار شد. این سخنرانی در سایت اینترنتی مجلس اعلای شیعیان موجود است.

10. « کفاح المسلم فى وجه التعدى الصّهیونى».

سخنرانی در دانشکده حقوق دانشگاه لبنان 25/3/1988.

11. « المسیحیة فى المفهوم الثّقافى فى الإسلام المعاصر».

سخنرانی در کنگره بین‏المللی الإسلام و أوروبا در رم 6 تا 8 مه 2000. این سخنرانی در سایت مجلس اعلای شیعیان لبنان موجود است و دارای این عناوین می‏باشد: دیدگاه اسلام در بارة انسان هدایت دینی وحدت تاریخ ایمان رابطه اسلام با اهل کتاب مسیحیت و مسیحیان از دیدگاه  اسلام تعامل و همزیستی مسلمان و مسیحیان انسانیت واحد و جامعه واحد اهل ذمه از دیدگاه اسلام و مسیحیت گفتگوی اسلام و مسیحیت ترس خیالی غرب از اسلام کوشش برای مصالحه و همکاری جدید.

12.« نظرة الإسلام إلی الأسرة فی مجتمع متطور».

ارائه شده به کنگرة اسلامی (المؤتمر الاسلامى) رباط 1971 م.

 

مقالات منتشر شده در نشریات و مجموعه‏ها

1. « إتفاق أیار یجب أن یُسقط رسمیاً» المقاومة[24] ص 169-172.

قبلاً در روزنامه النهار به تاریخ 18/4/1984 چاپ شده است.

2. « الاجتهاد فى الإسلام» الاجتهاد سال سوم ش 9 پاییز 1990 ص 15-55.

3. « الاجتهاد و الحیاة» الاجتهاد و الحیاة حوار علی الورق به کوشش محمد الحسینى بیروت 1997 م.، ص 9-25.

4. « إجماع اللبنانیین حول المقاومة» المقاومة ص 218-221.

قبلاً در روزنامه السفیر به تاریخ 3/9/1984 چاپ شده است.

5. « أخطار الصُّمود و الوجود و الدعوة إلی قِمّة تُعالج وضعَ الجنوب»،  المقاومة ص 18-22.

خطبه نماز جمعه در مسجد الصفا در 28 نیسان 1979.

6. « أزمة تفعیل الفکر الإسلامی» قضایا إسلامیة معاصرة ش 5 (1419 ق) ص 13-26.

7. « إستقدام وفود عالمیة إلی الجَنوب» المقاومة ص 271-279.

      قبلاً در روزنامه السفیر به تاریخ 13/3/1985 به چاپ رسید.

8. « إسرائیل إنسحبتْ مُکْرِهَة» المقاومة ص 259-261.

      قبلاً در روزنامه السفیر به تاریخ 18/2/1985 به چاپ رسید.

9. « إسرائیل کیان غاصب یجب أن یُقْتََلَع» المقاومة ص 292-305.

گفتگو با مجله سروش در تهران و منتشر شده در روزنامه القرار وابسته به مجلس اعلای شیعیان لبنان در تاریخ 27 ذی‏القعده 1405 مطابق با 16/8/1985.

10. « إسرائیل لنْ ترتاحَ فى لبنان» المقاومة ص 150-151.

قبلاً در روزنامه النهار در تاریخ 19/3/1984 چاپ شده است.

11. « الإسلام الأصولى تعبیر خاطئ و لا خطاب سیاسیاً خاصاً بالشیعة فى لبنان» الشرق      الأوسط 4/5/1991 م.

 در این مقاله شمس ‏الدین به ریشه‏های فکری اختلافات دو گرایش بنیاد گرایی در لبنان و بویژه دو مصداق آن «امل» و «حزب الله» می‏پردازد.

12. « الإسلام لم یَمنعْ تداولَ کتب الضّلال بین العلماء و طلبة العلم»؛ السفیر 30/10/1995م.

13. « الإسلام والعولمة: أشکال المواجهة»، النهار، 9/7/1998.

14. « الإسلام و الغرب: الواقع القائم و آفاق المستقبل» الموسم ش 32 (1997 م/ 1418 ق)،          ص16-36.

شمس ‏الدین به دعوت وزارت اوقاف مصر در 12 تا 23 تموز 1997  (1418 ق) به مصر مسافرت کرد. هدف اصلی از این سفر شرکت در المؤتمر التاسع للمجلس الأعلی للشؤون الإسلامیة (13-16 تموز/ 8 –11 ربیع الاول) بود. هیئت‏های رسمی از سوی دولت‏های مختلف در این کنگره شرکت کردند. هیئت لبنانی به سرپرستی محمد مهدی شمس ‏الدین و محمد رشید قبانی بود. این کنگره به ریاست محمد حسنی مبارک منعقد شد. شمس ‏الدین در این کنگره مقاله‏ای ارائه کرد. وی در این مقاله پس از بررسی تاریخچه روابط مسلمانان و غربی‏ها به این نتیجه‏گیری پرداخته است که باید اسلام و غرب با گفتگوی مسالمت‏آمیز و صادقانه روابط همکاری مناسبی با یکدیگر داشته باشند. عناوین این مقاله عبارت‏اند از: همکاری اساسْ در شریعت اسلامی ابزار همکاری در سطح بین الملل همکاری و گفتگوی کدام اسلام با کدام غرب موانع گفتگو تصویر اسلام در غرب موضع غرب نسبت به اسلام روابط غرب با اسلام نظام جهانی جدید گفتگوی اسلام با غرب مسیحی.

15. « الإسلام و متغیرات العصر: نحو مشروع حَضارى لنهضة العالم الإسلامى»،                المستقبل 8/9/2000 .

16. « الأسلوب العربى أضاع فلسطین»  المقاومة ص 40.

سخنرانی به مناسبت دومین سال پیروزی انقلاب اسلامی ایران در 16/2/1981 که در النهار  منتشر شده است.

17. « أضواء علی واقع القضیة الفلسطینیة» مجلة کلیة الفقه (نجف اشرف) ش7 (جمادی الاولی 1388/ آب 1968)؛  المقاومة صفحه ب تا صفحه ل.

18. « الإعلام و الغرب صورة الآخر دقوقة الموقف منه»، النهار، 18/7/1997.

19. « إعلان المقاومة المدنیة الشاملة ضد العدو الصّهیونی»  المقاومة ص 108- 117.

سخنرانی به تاریخ 10 محرم 1404 برابر با 15 تشرین الاول 1983.

20. « إنقاذ بیروت و لبنان من الإحتلال»  المقاومة ص 92-93.

در روزنامه النهار به تاریخ 29/6/1982 چاپ شده است.

21. « إیدیولوجیة المسلمین الشیعة مقاومة الإحتلال»  المقاومة ص 96-97.

در روزنامه السفیر به تاریخ 19/7/1982 چاپ شده است.

22. « برکات جهانی حیات امام خمینی»  کتاب سروش بررسی ابعاد علمی شخصیت حضرت امام خمینی ص 175 – 182.

23. « تأکید علی خیار المقاومة» المقاومة ص 229-234.

قبلاً در روزنامه السفیر به تاریخ 13/10/1984 به چاپ رسید.

24. « تأملات فى صیغة الحوار الاسلإمى - المسیحى» به عنوان مقدمه کتاب  الحوار الإسلامى المسیحى ضرورة المغامرة نوشتة سعود المولی (بیروت دار المنهل اللبنانى 1996 م) چاپ شده است.

25. « تحذیر من خطورة المخطّط الإسرائیلى: سَنُواجِه مخطّطات إسرائیل بکلّ أسالیب المقاومة»  المقاومة  ص 147-149.

قبلاً در روزنامه النهار به تاریخ 19 آذار 1984 چاپ شده است.

26.  « تقصیر الدولة تِجاهَ الجَنوب»  المقاومة ص 213-217.

قبلا در روزنامه السفیر به تاریخ 23/8/1984 چاپ شده است.

27.  « التقصیر العربى و اللبنانى و المؤامرة علی الجَنوب» المقاومة، ص 12-17.

خطبه نماز جمعه در مسجد الصفا در 3 شباط 1979.

28. « التلاحم مع سوریا خیار أساسى» المقاومة ص 371-384.

سخنرانی در نماز جمعه مصلای المجمع العلمی الثقافی در الغبیری، و منتشر شده در روزنامه القرار به تاریخ  14 حزیران 1996.

29. « التوصیة بالصمود و الصبر فی الجَنوب»  المقاومة ص 33-35.

قبلاً  در مجله النهار در 9 تشرین الاول 1980 منتشر شده است.

30. « الثبات فى الجنوب مسؤولیة شرعیة» المقاومة  ص 51.

 قبلاً  در النهار در 30 تموز 1981 منتشر شده است.

31. « ثقافة التّلمیة بین المنهجین الغربى العلمانى و الإیمانى الإسلامى»،  المستقبل، 16/10/2000.

32. « الجَنوب بابُ المکافَأَة أو الهاویة» المقاومة ص 46.

قبلاً در النهار (17 حزیران 1981) منتشر شده است.

33. « الجنوب مسؤولیة عربیة و علینا استعمال کلّ الوسائل لإنقاذه»  المقاومة ص 9-11.

سخنرانی در برج البراجنه در 21 کانون الثانی 1979.

34. « الجَنوبیون أحبطوا نهجَ‏ إسرائیل» المقاومة  ص 178-179.

       قبلاً در روزنامه النهار به تاریخ 30/4/1984 چاپ شده است .

35. « جَوهر المقاومة یقوم علی ثلاثة أبعاد» المقاومة ص 345-351.

سخنرانی در سال 1996، در روزنامه القرار شماره چهارم، سال اول، روز جمعه 9 ذی‏الحجه 1416 منتشر شده است.

36. « الحرب الشاملة هی الخیار الوحید أمام العرب» المقاومة ص 71.

سخنرانی در حسینیه الشیاح به مناسبت عاشورا و در روزنامه النهار به تاریخ2/11/1981 چاپ شده است.

37. « الحرب الشعبیة هی الأصح و الأجدی و یجب إخراج الجنوب من دائرة الخطر المباشر‏‏»  المقاومة ص 83.

قبلاً در روزنامه النهار در تاریخ 20/3/1982 به چاپ رسیده است.

38. « الحریات الشخصیة فی المنظور الإسلامی»، المنهاج، 1/10/1998.

39. «"الحریری" بلا مبالغات»  النهار 21/7/1995.

40. « الحکومة الإسلامیة و تشکیلاتها الإداریة: إقرار الأمن و النظام فى الحکومة الإسلامیة» التوحید سال چهارم ش 21 (1986 م) ص 128-151.

41. « حول الاعتداءات الإسرائیلیة» المقاومة ص 76.

سخنرانی منتشر شده در روزنامه السفیر به تاریخ 17/7/1981.

42. « خطاب عاشوراء هو طلب المقاومة، المقاومة لیستْ حزناً و لا إرهاباً» المقاومة ص 360-370.

       سخنرانی در محرم 1417 مطابق با 27/5/1996.

43. « الخطّة العربیة الشاملة هى الصیغة الوحیدة لمواجهة إسرائیل» المقاومة ص 53.

قبلاً در النهار  در 8 آب 1981 چاپ شده است.

44. « خطاب الوحدة و الصّمود فى أثناء العُدوان: الجواب علی المشروع الصهیونى للدولة الواحدة» المقاومة ص 356-359.

سخنرانی در تاریخ 26/4/1996.

45. « الدعوة إلی إحیاء الجِهاد: التفتیت و الطائفیة یمنعان الأمن و التحریر» المقاومة               ص 262- 266.

قبلاً در روزنامه السفیر به تاریخ 12/1/1985 به چاپ رسید.

46. « دعوة إلی تلاقى اللبنانیین فى مواجهة الإحتلال» المقاومة ص 135-139.

قبلاً در روزنامه اللواء به تاریخ 29/2/1984 چاپ شده است.

47. « دعوة الدولة إلی تبنّى مبدأ المقاومة»  المقاومة ص 142- 146.

قبلاً در روزنامه النهار به تاریخ 13/3/1984 چاپ شده است.

48.« دعوة العرب إلی مواجهة واقعیة وَلْیَکُنْ قرارُ الحرب ولو مِن الجنوبِ الوحدة» المقاومة ص69. سخنرانی در حسینیه الاوزاعی به مناسبت عاشورای حسینی که در روزنامه  النهار در تاریخ     1/11/1981 منتشر شد.

49. « دعوة المسلمین و المسیحیین إلی المقاومة» المقاومة ص 242 - 243.

سخنرانی در جمعیت خانه زنان جعفری که در روزنامه النهار به تاریخ 21/12/1984 چاپ شده است.

50. رساله إلی قرّاء العزاء و خطباء عاشوراء  السفیر 20/6/1995.

51. « رفض الاحتلال هو المقیاس للوطنیة»  المقاومة ص 98 - 100.

قبلاً در روزنامه السفیر به تاریخ 18/8/1982 چاپ شده است.

52. « سنُقاوم إسرائیل مائة عام ولن نصلح للبنان کلّه بأن یستقرّ ما دامتْ إسرائیلُ فی الجنوب»  المقاومة ص 152- 158.

گفتگو با مجله المستقبل به تاریخ 7/4/1984 - شماره 372.

53. « شرارة المقاومة الشاملة أطلقها المسلمون الملتزمون»   المقاومة ص 280-283.

سخنرانی برای جوانان منطقه عرقوب که در روزنامه القرار وابسته به مجلس اعلای شیعیان لبنان به تاریخ 31/5/1985 به چاپ رسید.

54. « شمس ‏الدین‏ فى مهرجان العباسیة: نرفض أن یصبح الجنوب أرضاً محتلّة جدیدة» المقاومة ص 40.

سخنرانی در جنوب لبنان در شهر عباسیه در 28 کانون الاول 1980 که در روزنامه الأنوار در همان تاریخ به چاپ رسید.

55. « شمس‏ الدین فی نداء إلی الإمام الخمینى: یقترح قمّة عربیة - إیرانیة لإنقاذ الجنوب»  المقاومة ص 15-27.

خطبه نماز جمعه در مسجد الصفا در 18 آب 1979.

56.« شمس‏ الدین یطالب القمّة العربیة بقرار الحرب الشاملة ضدّ إسرائیل» المقاومة ص17-18.

        سخنرانی  در حسینیه المصیطبه در روز عاشورا که در النهار 5 تشرین 1981 نشر یافت.

57. « شمس ‏الدین یُعلن الجِهادَ ضدَّ إسرائیل المقاومة ص 267-271.

قبلاً در روزنامه السفیر به تاریخ 5/3/1985 به چاپ رسید.

58. « الطوائف اللبنانیة المتزاحمة حول الموقع الاول الشاغر» النهار 25/11/1995.

59. « العلاقة الموضوعیة بین العقیدة و وحدة  الأمة و وسطیتها» السفیر 16/9/1988.

60. « علی الجنوبیین المودّة و الصُّمود لإحباط المؤامرة» المقاومة ص 79 - 80.

این سخنرانی درجنوب لبنان ایراد گردیده و در روزنامه النهار در تاریخ 9/3/1982 به چاپ   رسیده  است.

61.  « علی العرب محاربة إسرائیل من الجنوب» المقاومة ص 74.

سخنرانی منتشر شده در روزنامه النهار در تاریخ 19/11/1981.

62. « علی المسیحیین أن یقتدوا بالمسیح فى المقاومة» المقاومة ص252-258.

در روزنامه السفیر به تاریخ 1/1/1985 به چاپ رسید.

63.« الفتنة تَبحث عن خلل داخلى و خارجى: علی أمریکا وضع حدّ لتوسّع العدوّ» المقاومة ص66.

این مقاله در هفتمین نمایشگاه بین ‏المللی دانشگاه فرهنگی لبنان که در شهر مونترآل در کشور کانادا در سال 1981 برگزار شد، ایراد گشت و در روزنامه السفیر 22 تشرین الاول 1982 نیز به چاپ رسید.

64. « فى ذکری حرب تشرین: الإرادة و التضامن و الکفایة تؤکّد قدرتنا علی تحریر أرضنا» المقاومة  ص 55.

مقاله به مناسبت جنگ تشرین که در  النهار 7 تشرین الاول 1981 نشر یافت.

65.  « فى ذکری شهداء المقاومة المدنیة الشاملة» المقاومة ص 315-323.

        سخنرانی در حسینیه روضة الشهیدَین به مناسبت بزرگداشت شهدای مقاومت.

66. « فى رسالة إلی الجَنوبییّن بعد إلغاء إتّفاق أیار» المقاومة ص 147-149.

در روزنامه اللواء به تاریخ 7/3/1984 چاپ شده است.

67. « فى منطقتنا أکثریتان و لا أقلیّات لا أقول بولایة الفقیه بل بولایة الأمّة علی نفسها» السفیر 23/1/1997.

68.« فى لقاء مع ممثّلى الدّول الکبری: نُطالب بنشر الطّوارئ فى الجنوب و تطبیق القرار 425» المقاومة ص 164-168.

قبلاً در روزنامه النهار به تاریخ 14/4/1984 چاپ شده است.

69. « فى یوم التضامن مع الجنوب و البقاع الغربى: المقاومة لیست إرهاباً و العدالة الدّولیة تتجلّی فى تطبییق القرار 425»  المقاومة ص 341-344.

سخنرانی در سالن بزرگ اجتماعات در مجمع فکری فرهنگی بیروت به مناسبت 14 آذار سال 1996 و در روزنامه القرار شماره سوم تاریخ 29 آذار 1996 چاپ شده است.

70. « قطع العلاقات مع الولایات المتحدة الأمریکیة» المقاومة ص‏222-224.

قبلاً در روزنامه اللواء به تاریخ 13/9/1984 چاپ شده است.

71. « الکفاح المسلّح فی وجه التحدى الصهیونى إسرائیل مشروع إمبریالى فى المنطقة الإسلامیة و الأطروحة الحقیقیة هى أن یحمل العرب فکرة الحرب الشعبیة» المقاومة 324-340.

سخنرانی در دانشگاه حقوق تحت عنوان: «الکفاح المسلح فى وجه التحدى الصهیونى» به تاریخ 25/3/1988.

72. « گفت و گو میان اسلام و مسیحیت» ترجمه مهدی پیشوایی مکتب اسلام سال37         ش 8 ( 1376) ص 37 – 41.

متن عربی این مقاله در مجله العالم شماره 587 متشر شد.

73. « لا تجعلوا الجنوب رهینة لإسرائیل» المقاومة ص 63 .

سخنرانی در ورزشگاه الحسینی در شهر انصار در جشنی به مناسبت وفات وکیل عبد المنعم عاصی که در 1 حزیران 1981 در  النهار  به چاپ رسید.

74. « لا توجد سلطة تملک حق التفاوض أو التعامل مع العدو» المقاومة ص284-291.

       سخنرانی در جمع علما و روزنامه‏نگاران که در روزنامه القرار 25 رمضان 1405 مطابق          با 13/6/1985 به چاپ رسید.

75. « لبنان لنْ یکونَ تابعاً لإسرائیل» المقاومة ص 159-163.

گفتگو با مجله صباح الخیر، شماره 426 در تاریخ 14/4/1984.

76. « لبنان لیس للمسلمین وحدهم و علی المسیحیین التضامن فى مقاومة الاحتلال» المقاومة ص 90-91.

قبلاً در روزنامه النهار به تاریخ 8/6/1982 چاپ شده است.

77. « لبنان هو المقاومة و العدالة» المقاومة  ص 206-212.

قبلاً در روزنامه السفیر به تاریخ 18/8/1984 چاپ شده است.

78. « لبنان یشیّع شهداء قانا» المقاومة ص 352-355.

در روزنامه السفیر به تاریخ 1/5/1996 همچنین در روزنامه الدیار در همان تاریخ.

79. « لبنان یولد من الجنوب» المقاومة ص 57.

سخنرانی به مناسبت مفقود شدن امام موسی صدر که در السفیر، در تاریخ 25/8/1981 منتشر شد.

80. « مجال الاجتهاد و مناطق الفراغ التشریعی»  المنهاج  ش3 ( 1417 ق ) ص7-31.

در مجموعه  الاجتهاد و الحیاة حوار علی الورق (ص 200- 226) نیز چاپ شده است.

ترجمه فارسی

« اجتهاد و آزادی نظر قانونی» ترجمه محمد حسین شمسایی مجله اندیشه حوزه  ش 20       ص 108 – 136.

شمس ‏الدین در این مقاله همچون شهید محمد باقر صدر به «منطقه فراغ» یعنی مواردی که احکام آن در شریعت بیان نشده و به خود مردم واگذار گردیده معتقد است.

81.« المسیحیة فى المفهوم الثقافى الإسلامى المعاصر»  المنهاج، 1/1/ 2000.

82.« مشروع النهضة الحضاریة» آفاق الاسلام 1/12/1999.

83.« مصاحبه با حجة الاسلام و المسلمین شیخ مهدی شمس‏ الدین»  مجله حوزه ش66 بهمن و اسفند 1373 ص 19-46.

این مصاحبه در 1367 انجام یافته است، ولی شش سال بعد منتشر گردید. محورهای این مصاحبه عبارت است از: زندگینامه شمس ‏الدین دورة نجف و تحصیلات وی کاستی‏های نظام آموزشی و پرورشی حوزه لزوم دگرگونی در حوزه علمیه نواقص متون درسی حوزه فعالیت‏های اجتماعی و فرهنگی آثار علمی مجلس اعلای شیعیان  انقلاب اسلامی ایران.

84. « مطالبة الدولة بمحاکمة المتعاملین مع إسرائیل» المقاومة ص 127-134.

گفتگو با مجله الحوادث به تاریخ 28/1/1983.

85. « مطالب لدعم صُمود الجنوب» المقاومة ص 197-205.

قبلاً در روزنامه الشرق به تاریخ 11/8/1984 چاپ شده است.

86.  « مفاوضات الناقورة فی مصلحة إسرائیل» المقاومة ص 235-241.

قبلاً در روزنامه السفیر به تاریخ 10/11/1984 به چاپ رسید.

87. « المقاومة للمحتلّ کالهواء و لنْ یحرَّر الجنوبُ إلا مِن خلال أبنائه» المقاومة ص173-174.

قبلاً در روزنامه النهار به تاریخ 18 نیسان 1984 چاپ شده است.

88. « المقاومة مستمرّة حتی جلاء المحتلّ دونَ قید أو شرط»  المقاومة ص 118-126.

گفتگو با مجله الحوادث در تاریخ 23 کانون اول 1983.

89. « مقاومة مشاریع إسرائیل واجب شرعی و أخلاقى» المقاومة ص 101.

این سخنرانی در عاشورای حسینی 1403 ق ایراد و در روزنامه السفیر به تاریخ 18/10/1982 منتشر شده است.

90.  « المقاومة مشروع لبنانى مفتوح» المقاومة ص 225-228.

   سخنرانی به مناسبت بزرگداشت شهدای سحمر که در روزنامه السفیر به                تاریخ 1/10/1984 چاپ شده است.

91. « المقاومة وحدها تتألّق فی لیل الفتنة اللبنانیة» المقاومة ص 306-314.

سخنرانی در عاشورای سال1986 برای انجمن خیریه فرهنگی در دانشگاه حقوق و علوم انسانی که در روزنامه القرار در تاریخ 15 محرم 1406 - 19/9/1986  به چاپ رسید.

92. « المقاومة هى الردّ علی العُدوان» المقاومة ص 87-89 .

قبلاً در روزنامه السفیر به تاریخ 14/4/1982 چاپ شده است.

93. « المقاومة . . . و روح الشهادة»، العهد،  12/2/1999.

94.« ممارسات إسرائیل نداء یومى إلی القوی المُحِبّة للعدل و السلام» المقاومة ص82-183.

قبلاً در روزنامه النهار به تاریخ 11/5/1984 چاپ شده است.

95. « مِن أجل مُتَّحَدٍ عربى إسلامی» المستقبل العربى 1/6/1990.

96. « مناشدة الدّول العظمی و مجلس الأمن ردع إسرائیل: شمس الدین یطالب العرب بخطّة شاملة للمواجهة  المقاومة ص 28-32.

سخنرانی در باره حوادث جنوب لبنان و انقلاب شیعیان در 27 آب 1979.

97. « مناشدة العالم الضَّغط لوقف العدوان»  المقاومة ص 48.

قبلاً در النهار  در 18 تموز 1981 م چاپ شده است .

98. « مناقشة لآراء حول موقع المرأة فی الصّحوة الاسلامیة»، النهار،  2/2/1998.

99. « منهاج الاجتهاد و تجدید أصول الفقه» مناهج التجدید: إسلامیه المعرفة إصلاح منهجیة الفکر الإسلامى  تجدید أصول الفقة به کوشش عبد الجبار الرفاعی ص 7-29.

100. « موقف الإسلام من العَولَمَة فى المجال الثقافى و السیاسى»، النهار، 8/7/1998.

101. « میزانیة الدولة: یجب أن یقتدوا بالمسیح فى المقاومة»  المقاومة ص244-251.

در روزنامه السفیر به تاریخ 15/12/1984 به چاپ رسید.

102. « النتائج المالیة للإنتخابات النیابیة»،  النهار، 7/9/2000.

103. « نداء فى یوم القدس العالمى: القبلة الأولی للمسلمین قبلَ الکعبه» المقاومة ص 195-196.

در روزنامه السفیر به تاریخ 28/6/1984 چاپ شده است.

104. « نداء فى یوم القدس العالمى» المقاومة ص 94-95.

قبلاً در روزنامه السفیر به تاریخ 18/7/1982 چاپ شده است.

105. « نداء للثبات  فى الأرض و المقاومة» المقاومة ص 84-86 .

قبلاً در روزنامه النهار در تاریخ 13/4/1982 به چاپ رسیده است.

106. « نرفض المفاوضات مع إسرائیل» المقاومة ص 184-194.

قبلاً در روزنامه السفیر به تاریخ 21/6/1984 چاپ شده است.

107. « نَرفَض أن نکونَ لُعبةً دولیة و دَحرُ الخطر بالثبات فی الأرض» المقاومة ص 78 .

این سخنرانی در تسلیت به خانواده‏های قربانیان جنوب لبنان ایراد شده و در روزنامه  النهار 7/3/1982 به چاپ رسیده است.

108. « نظرة الاسلام إلی الأسرة فى مجتمع متطور» دراسات و مواقف بیروت مؤتمر الاسلام  و تنظیم الوالدیة 1410 ق ص 186- 208؛ الإسلام و تنظیم الأسرة: ثبت کامل لأبحاث و مناقَشات المؤتمر الاسلامی، بیروت الدار المتحدة للنشر 1973 م.

109.  « نقاتل مِن أجل قضیّتنا فى الجَنوب» المقاومة ص 57 .

قبلاً در روزنامه السفیر در تاریخ 13/10/1981  منتشر شد.

110. « الوحدة الإسلامیة إطلالةٌ علی المُؤثِرین»  المنطق  1/9/1995.

111. « الوحدة و الإمامة» الغدیر ش 8 و 9 ( 1990).

112. « هموم الجنوب و المقاومة فى باکستان» المقاومة ص175-177.

قبلاً در روزنامه النهار به تاریخ 28/4/1984 چاپ شده است.

113. « هُموم الجنوب و المقاومة فی الهند: الجنوبیون اختاروا الطریق الصّعب» المقاومة ص 180-181.

قبلاً در روزنامه اللواء به تاریخ 11/5/1984 چاپ شده است.

114. « یجب مقاومة إسرائیل و التلاحم فی الحرب ضدَّها» المقاومة ص 105-107.

قبلاً در روزنامه السفیر به تاریخ 24/10/1983 چاپ شده است.

115. « یوم القدس و الالتزام بقضیة الجنوب»  المقاومة ص 23-24.

سخنرانی به مناسبت روز قدس در 15 آب 1979.

 

نشر الکترونیکی آثار

در سالهای اخیر برخی از آثار شمس ‏الدین روی اینترنت در سایت مجلس اعلای شیعیان لبنان[25] انتشار یافت. عناوین این آثار عبارت‏اند از:

1.                                           الإسلام و  الغرب ارائه شده به المؤتمر العام التاسع للشؤون الإسلامیة القاهرة.

2.                                           خطبه 5 محرم. این سخنرانی در مراسم افتتاحیة جمعیت خیریه فرهنگی در سالن بزرگ مراسم در مجمع علمی فرهنگی شتیلا در روز پنجم محرم 1999 با حضور شخصیت‏های بزرگ شیعی لبنان برگزار شد و شمس ‏الدین در بارة این موضوعات به ایراد سخن پرداخت: آزادی و کرامت انسانی بیعت در فقه سیاسی مبارزات اهل‏بیت (ع) بردگی سیاسی سرنوشت امت اسلامی.

3.                                           کتابة التاریخ الإسلامى فی الإشکالیة والمنهج ارائه شده درکنگره اعاده کتابة التاریخ الإسلامی.

4.                                           المسیحیة فى المفهوم الثقافى الإسلامى المعاصر که در المؤتمر الدّولی رُم ارائه شد.

 

شمس الدین در آثار دیگران

1.                   خیارات الأمّة و ضروراتُ الأنظمة عند الشیخ محمد مهدى شمس ‏الدین فرح موسی بیروت دار الهادی 1415 ق/1995 م چاپ اول.

این کتاب به بررسی مناسبات عملکرد جریانها و حرکتهای امت اسلامی در منطقه خاور میانه و کارکرد دولت‏های این منطقه بویژه در چارچوب پروژه صلح خاور میانه از دیدگاه محمد مهدی شمس ‏الدین می‏پردازد. عناوین مباحث این کتاب عبارت‏اند از: اصول گرایی اسلامی جنبش اسلام گرایی طرح‏ها و روشهای جنبش اسلام ‏گرایی امکان صلح با نظامهای سیاسی ویژگیهای مثبت و منفی حرکت اسلامی تأثیرات حرکت اسلامی لبنان از خارج تاریخچه‏ای از جنبش اسلام ‏گرایی لبنان قوم گرایی سیاسی  جریان سکولاریزم در منطقه وحدت مسلمانان تأثیر ایران بر مسلمانان لبنان نظام دموکراسی نظام سیاسی اسلامی حرکت اسلامی پس از وفات امام خمینی تمدن و فرهنگ اسلامی ویژگیها و کارکرد فرهنگ پویای اسلام.

2.                   شمس‏ الدین مدرسة فى الاجتهاد و الجِهاد حسن الصفار.

این سخنرانی به مناسبت وفات شمس ‏الدین ارائه شده و در سایت مجلس اعلای شیعه موجود است.

3.                   « الشیخ شمس‏ الدین بین الإمامة و المجتمع المدنى» عباس عیسی                   الدیار 16/10/1994 م.

4.                   الشیخ محمد مهدى شمس‏ الدین بین وَهَج الإسلام و جلید المذاهب بیروت دار الهادی 1413 ق/1993 م.

این کتاب دارای مباحث زیر است: زندگی شمس‏ الدین و تألیفات وی اصلاح سیاسی و اجتماعی از نظر شمس ‏الدین دموکراسی گفتگوی اسلام و مسیحیت جاهلیت جدید و اسلام جنگ و صلح فلسفه سیاست وحدت مسلمانان عوامل تفرقه.

 

سخن آخر

مرحوم شمس ‏الدین مانند بسیاری از اندیشمندان در دورة حیات مورد توجه قرار نگرفت و آن گونه که شایسته شأن و مرتبت او بود احترام نیافت. بویژه در ایران نظرات علمی و آراء بدیع او مورد توجه واقع نشد. کسی که با نگارش کتاب نظام الحکم سالها قبل در نجف اشرف به این مبحث پرداخت و مورد توجه عالمان دین قرار گرفت و کتابهای دیگر او هر کدام نشانگر عمق فکر آشنایی با مسائل اسلامی و جهان اسلام و دغدغه‏های دلسوزانه نسبت به حل معضلات فکری و مشکلات اجتماعی است.

رویکرد اصلاح‏طلبانه وی آشنایی او با دنیای جدید و تماس ملموس و نزدیک با مشکلات جهان اسلام وجامعه شیعی به وی این امکان را داد که به عنوان یک چهره متفکر و واقع‏بین در سراسر جهان مطرح  گردد و طرح‏ها و برنامه‏ها و راهکارهای او به طور جدی مورد توجه قرار گیرد.

متصدیان فرهنگی ایران باید همتی کنند تا آثار او درمجموعه‏ای جامع گردآوری شود و به سهولت در اختیار علاقه‏مندان قرار گیرد.

 

یادداشت

1. مجلة حوزه ص 21.

2. گوشه‏هایی از زندگی سخت و طاقت فرسای نجف را خود گزارش کرده است (نگاه کنید به  مجله حوزه ص 22؛  نظام الحکم و الإدارة  فى الإسلام ص 12).

3.  الشیخ محمد مهدى شمس‏ الدین ص 38.

4. همان.

5. مجلة حوزه ص 35؛  الشیخ محمد مهدى شمس ‏الدین ص 39.

6.  ثورة الحسین (ع) فى الوجدان  الشعبى ص 305-306.

7.  الشیخ محمد مهدى شمس ‏الدین  ص 44.

8. همان ص 45.

9. مجلة حوزه ص 35.

10. همان، ص 21.

11.  الشیخ  محمد مهدى شمس‏الدین ص 44.

12. همان ص 56-57.

13. The Supreme Islamic Shiite Council.

14. http: //www.Shiite Council.gov.1b/.

15.  الشیخ  محمد مهدى شمس الدین ص37-38.

16. همان  ص 34.

17. همان ص 38.

18. مشخصات کتابشناختی: قم، مرکز انتشارات دار التبلیغ اسلامی، 1352، 431 ص. سرفصل‏های این ترجمه عبارت است از: شرایط و اوضاع سیاسی و اجتماعی، موجبات و انگیزه‏های انقلاب، آثار انقلاب حسین (ع) در حیات جامعه اسلامی.

19. بر اساس تاریخی که در مصاحبه مجله حوزه آمده تاریخ تألیف آن 1342 ش است (مجله حوزه، ص 40).

20.  الشیخ محمد مهدى شمس ‏الدین  ص 38.

21.مجلة حوزه ص 37.

22..الشیخ محمد مهدى شمس الدین، ص 34.

23. همان.

24. همان، ص 9.

25.  نظام حکومت و مدیریت در اسلام ص 410 .

26. مشخصات این مجموعه در بخش تألیفات آمده است.

27. آدرس سایت:  htt://www. Shiitecouncil.gov.1b/

عنوان انگلیسی سایت: The Supreme Islamic Shiite Council