منابع اولیة تاریخی دربارة امام حسین(ع) و عاشورا

 

محمد نوری

 

 

1.

 

یکی از راه‏های اطمینان به صحت یک گزارش تاریخی نزدیکی زمانی آن گزارش به رخداد است. دوری زمانی و دخالت حلقه‏های واسطه در نقل هر واقعه مجموعه‏ای از ذهنیت‏های غیر واقعی دروغ‏ها و تحریف‏ها را در گزارش وارد می‏کند. البته این به شرطی است که عناصر دیگر مانند راستگوییِ گزارشگر وجود داشته باشد.

 

واقعیت مهم دیگری را که نباید از نظر دور داشت، عدم عینیت تام و عدم مطلقیت تاریخ‏نگاری‏هاست. تاریخ‏نگاری تابع ذهنیت و روان و شخصیت مورخ و اسناد است. مادام که نسبیت این دو عامل اجتناب ناپذیر باشد نیل به عینیت مطلق برای مورخ هم غیر ممکن است[1]. از این‏رو در گزارشگری تاریخی نوعی ذهن گرایی یا داوری مورخ مدخلیت دارد[2]. از این‏رو در گزارشگری از حادثة کربلا، همانند هر رخداد تاریخی دیگر نباید انتظار داشت که همة گزارش‏های تاریخی، بیانگر و شرح دهندة عینی رخدادهای به وقوع پیوسته باشند؛ اما باید توقع داشت که گزارش‏ها هرچه بیشتر، با واقع انطباق داشته باشند. به عبارت دیگر منطق حاکم بر تبیین و توصیف تاریخ کاملاً با ضوابط و روش علوم طبیعی تفاوت دارد[3].

 

البته نکتة مزبور به ملاک‏های روان‏شناختی گزارشگری تاریخی مربوط است؛ اما ملاک تقرب تاریخی و عصری راه دیگری برای اثبات اتقان اخبار گذشته است. در این مقاله به این ملاک، یعنی تقرب تاریخی و عصری، توجه می‏شود نه ملاک‏های روان شناختی و حتی جامعه شناختی.

 

بسط تاریخی هر حادثه و همبستگی دو متغیر « اتقان بیشتر تحلیل‏های تاریخی» و «گذشت یک دورة تاریخی از واقعة مربوط» هم اهمیت دارد؛ بلکه در گزارش‏های توصیفی و نقلی یکی از متغیر‏های مهم، قرب زمانی گزارشگر است. ولی در گزارش‏های تحلیلی یکی از شرط‏ها بسط تاریخی و روشن شدن ابعاد و لوازم آن حادثه در گذار زمان است.

 

در مورد حادثة عاشورا هم دو گونه چشم انداز و دو نوع نوشته وجود دارد: نوشته‏های گزارشی نقلی و نوشته‏های تحلیلی. در نوع اول به منظور یافتن گزارش‏های درست و واقعی باید به سراغ منابعی رفت که قدمت بیشتری دارند و آن منابع را هم با روش‏های نقد متون تاریخی ارزیابی نمود، سپس آنها را مورد استناد قرار داد.

 

از سوی دیگر خمیر مایه و جوهرة نوشته‏های تحلیلی تاریخی وقایع نگاری‏های گزارشی و نقلی است. در واقع بدون این اطلاعات نمی‏توان به تحلیل پرداخت. از این‏رو اتقان و صحت‏ نقل‏ها وخبرها اهمیت زیرساختی در تحلیل‏های تاریخی دارد.

 

از منظر تحریف شناسی عاشورا هم شناسایی قدمت منابع تاریخی اهمیت دارد؛ چرا که تحریف‏هایی که در تحلیل‏ها یا درگزارش‏های منقول رخنه کرده است، هر دو نوع، همیشه از سر تقصیر و از روی عمد و به دست افراد مغرض انجام نشده است بلکه خطاهایی بوده که افراد معتقد، در اسناد و مدارک تاریخی و یا در تحلیل‏ها وارد می‏کرده‏اند[4].  بسیاری از این‏گونه تحریفات را میرزا حسین نوری در کتاب لؤلؤ و مرجان برملا کرده است.

 

یکی از راه‏های یافتن موارد خطا و نادرستی درگزارش‏ها تطبیق آن گزارش‏ها با مکتوبات اولیة عاشوراست. از این طریق به بسیاری از تحریفات پی خواهیم برد. بسیاری از منتقدان منابع عاشورایی، این شیوه را اجرا کرده‏اند.

 

نکتة دیگر آن‏که به منظور یافتن موارد خطا و اشتباه یا غرض‏ورزی درمنابع اولیة قیام امام حسین(ع) تاکنون از شیوه‏ها و ابزارهای نو استفاده نشده است. یکی از این شیوه‏ها، مقایسة مطالب این منابع با یکدیگر و به عبارت دیگر به کارگیری روش ارزیابی تطبیقی مدارک علمی است. محمد باقر محمودی با همین نگاه و به کارگیری همین شیوه، کتاب عبرات المصطفین فی المقتل الحسین المأخوذ من أقدم المصادر التاریخیة الإسلامیة را تألیف کرد[5]. ایشان مطالب منابع کهن مانند تاریخ طبری الطبقات الکبری ابن سعد الأخبار الطوال دینوری أنساب الأشراف بلاذری و مقتل أبی مخنف موجود در تاریخ طبری را درکنار هم آورده است.

 

 

 

2.

 

گاهی کتاب‏ها و مقالات دربارة امام حسین(ع) را بیشتر از هر شخصیت دیگر و آن را هزاران اثر و حتی غیر قابل سرشماری دانسته‏اند[6]. این تألیفات، جنبة علمی فرهنگ عاشورایی را تشکیل می‏دهد. درکنار ادبیات عمومی مردم شیعه که مشتمل بر مقوله‏هایی مانند عزاداری نوحه سرایی و تعزیه است ادبیات علمی عاشورا به مراتب مهم‏تر است؛ زیرا همواره دانشمندان و نخبگان، زیرساخت‏های فکری و بنیاد‏های اندیشه‏های عمومی مردم را با وقایع‏نگاری‏ها و تحلیل‏های علمی سامان داده‏اند. شگفتی و تأسف وقتی است که رگه‏هایی از جمود و عدم صداقت و تعهد در این قشر رخنه یابد و فرهنگ علمی عاشورا را با دروغ پردازی و تحریف از درون نابود گرداند.

 

شخصیت‏هایی همچون میرزا حسین نوری مرتضی مطهری و محمد مهدی شمس الدین در صدد اصلاح و پالایش ادبیات علمی عاشورا بوده‏اند و اوقات گرانبهایی را به تفحص و نگارش در این باره  گذرانده‏اند.

 

گاهی دشمن امام حسین(ع) را منحصر به یزید بن معاویه نمی‏دانند. یزید به قتل جسمی امام اقدام کرد و بسیاری از حاکمان جور در تاریخ به امحای آثار معنوی و فرهنگی حادثة عاشورا پرداختند. یکی از کارهای آنها از بین بردن کتاب‏ها و فرهنگ مکتوب عاشورا بود[7]. از این‏رو  فرهنگ علمی عاشورا از دو ناحیه ضربه دید: یکی زورمدارانی که این فرهنگ را سدّ و مانع نیات و مقاصد خود می‏دانسته‏اند و دوم خودی‏هایی که ندانسته و از سَر ارادت به دروغ‏سازی پرداخته‏اند.

 

باید گفت در برخی موارد، نوع دیگری از اجحاف در حق عاشورا روا داشته شده است و آن از سوی حاکمان مسلمانی بوده که برای رسیدن به اهداف خود از عاشورا بهره‏برداری سیاسی کرده‏اند یا آموزه‏های کربلا را وسیله‏ای برای تحکیم سلطة خود ‏‏‏پنداشته‏اند. این در حالی است که جامعة تشیع و بسیاری از مسلمانان دیگر سالانه امکانات و هزینه‏های زیادی در راه معرفی امام حسین(ع) و عاشورا می‏پردازند. فرهنگ شیعیان با مسائل عاشورا عجین گشته وحیات معنوی و فکری آنان وابسته و در گرو این مسائل است. چرا که این حادثه را مهمترین رخداد در تاریخ اسلام می‏دانند. از این‏رو درایت و عقل هر نخبه‏ای اقتضا می‏کند به ابهام‏زدایی یا تحریف‏زدایی بپردازد.

 

 

 

3.

 

عاشورا نگاری همواره دارای یک قالب و مبتنی بر یک مجموعه از تحلیل‏های مشابه نبوده است. منابع عاشورایی را می‏توان به دسته‏های مختلف رده‏بندی کرد و نیز بر اساس دوره‏های مختلف قابل طبقه بندی است.

 

یکی از نقطه‏های عطف در عاشورا نگاری روضة الشهداء نوشتة ملا حسین واعظ کاشفی ( ـ 910 ق) است. راجع به مذهب کاشفی، یعنی شیعه یا حنفی یا شافعی بودن او، اظهار نظرهای مختلف ابراز شده است[8]. با روی کار آمدن صفویان (907 - 1148ق) سبک روضة الشهداء گسترش و رواج بیشتر یافت. این سبک عاشورا نگاری بعدها هم علی‏رغم نقدهایی نظیر نقدهای میرزا حسین نوری رواج روزافزونی یافت[9].

 

در سدة هفتم قمری کتاب الملهوف علی قتلی الطفوف را علی بن موسی بن طاووس (  ـ 664ق) نوشت. این اثر مایه و پایة بسیاری از پژوهش‏های بعدی گردید. در واقع المهلوف مرز بین مقتل نگاری‏های سده‏های دوم تا هفتم و عاشورا نگاری‏های سده‏های هشتم تاکنون است. به عبارت دیگر سند و مدرک کارهای بعدی گردید. اما ابن طاووس از کدامین منابع بهره گرفت و تا عصر او چه کتاب‏هایی در این زمینه عرضه شده بود؟

 

این مقاله به بررسی عاشورا نگاری‏ها تا  دورة ابن طاووس می‏پردازد تا بلکه با معرفی منابع اولیة عاشورا پژوهی توجه اهل فن را به تحولات این منابع جلب نماید. در این مقاله فقط منابع مستقل دربارة عاشورا و حسین بن علی(ع)، نه مطالب ضمن آثار دیگر، معرفی می‏شود. نیز کتاب‏هایی که از کتاب‏های تاریخ عمومی اسلام استخراج شده‏اند و نیز تنها منابع با سبک تاریخی نه اسلوب و ساختار روایی معرفی می‏شوند.

 

این منابع به سه دسته تقسیم می‏شوند: منابع مفقود و به دست ما نرسیده، منابع موجود و منتشر شده و آثاری که در ضمن تاریخ نگاری‏های عمومی آمده است.

 

 

 

4.

 

الف: آثاری که به دست ما نرسیده‏اند یا ندیده‏ایم:

 

این آثار بر اساس سال درگذشت نویسنده مرتب شده است:

 

1. مقتل الحسین(ع) نوشتة ابوالقاسم اصبغ بن نباته مجاشعی تمیمی حنظلی (سدة اول قمری)[10].

 

شیخ طوسی ( ـ 460ق)، ابن ندیم ( ـ 380ق) و آقا بزرگ تهرانی (1255 ـ 1348ش) از آن خبر داده‏اند.

 

نویسنده از یاران امام علی(ع) و راوی برخی از روایات ایشان نیز بود. او پس از شهادت امام عمر طولانی داشت. بعضی این اثر را اولین گزارش مقتل نگارانه دربارة امام حسین(ع) و عاشورا دانسته‏اند[11].

 

2. مقتل أبی عبد الله الحسین (ع) نوشتة جابر بن یزید جعفی (  ـ 128ق).

 

نجاشی و آقا بزرگ از آن یاد کرده‏اند[12] و او را از اصحاب خاص امام باقر(ع) و امام صادق(ع) دانسته‏اند[13].

 

3. مقتل الحسین(ع) عمار دُهنی (  ـ 133ق).

 

   از منابع تاریخ طبری درحوادث مربوط به سال61 است.

 

4.       مقتل أبی عبدالله الحسین (ع) نوشتة عبد العزیز بن یحیی بن احمد جلودی (سدة دوم قمری).

 

نویسنده از یاران امام صادق(ع) (80 ـ 148ق) بود. شیخ طوسی او را شیعة امامی می‏داند، ولی چنین کتابی از او سراغ ندارد[14]. آقا بزرگ به نقل از رجال نجاشی از این اثر یاد کرده است[15].

 

5  مقتل الحسین بن علی(ع)، نوشتة ابواسحاق ابراهیم بن اسحاق احمری نهاوندی.

 

طوسی و آقابزرگ تهرانی از او نام برده‏‏اند ولی از تاریخ تولد یا وفات نویسنده یادی نکرده‏اند[16]. اما با قرائن به دست می‏آید در نیمة اول سدة دوم زنده بوده است[17]. طوسی او را در نقل روایات ضعیف می‏داند و متهم در دینداری می‏کند[18].

 

6. مقتل الحسین(ع) هشام بن محمد بن سائب بن بشرکلبی (  ـ 205ق).

 

وی شیعه[19] بوده و نجاشی در کتاب رجالش (شمارة 1166) از این کتاب خبر داده است. گاهی او را در کنار ابومخنف، راویان اصلی کربلا دانسته‏‏‏اند[20].

 

7. مقتل أبی عبد الله الحسین(ع) محمد بن عمر واقدی مدنی بغدادی (130 ـ 207ق). فهرست ابن ندیم از این اثر یاد کرده و او را شیعه‏ای با اعتقادات نیکو دانسته است[21]. سزگین نسبتاً به تفصیل به زندگی‏نامه آثار و منابع دربارة او پرداخته است[22]. سزگین معتقد است ابن حجر در الإصابة از این اثر بهره برده است[23].

 

8. مقتل أبی عبدالله الحسین(ع) ابوعبیده معمر بن المثنی التیمی(  ـ 210ق)[24].

 

ابن طاووس برخی گزارش‏ها را در لهوف از او برگرفته است. آقا بزرگ نیز از آن یاد کرده است[25].

 

9.       مقتل الحسین(ع) نوشتة ابوالفضل (ابوالمفضل) نصر بن مزاحم منقری عطار ( ـ 212ق).                                                                                            ابن ندیم شیخ طوسی و نجاشی از آن یاد کرده‏اند[26]. آقا بزرگ تهرانی هم از نجاشی نقل کرده است[27]. ابن ندیم او را از نظر علم رجال هم‏طبقة ابی‏مخنف می‏داند[28].

 

10.    السیرة فی مقتل الحسین(ع) نوشتة ابوالحسن علی بن محمد مدائنی ( ـ 224ق).                                                                                            مدائنی کتاب‏های زیادی در تاریخ به ویژه سیرة شخصیت‏ها نوشت. وی سنی مذهب بوده است و کتاب‏های او را به نیکویی ستوده‏اند[29].

 

11.    مقتل الحسین (ع) نوشتة عبدالله بن احمد (یا محمد) بن ابی‏دنیا ( ـ 281ق).                                                                                              شیخ طوسی مذهب او را تسنن می‏داند. شرح حال مختصری از او درکتاب سیر أعلام النبلاء آمده است[30].

 

12.    مقتل أبی عبد الله الحسین(ع) نوشتة ابواسحاق ابراهیم ثقفی ( ـ 283ق).

 

ابن ندیم و آقا بزرگ تهرانی[31] از آن یاد کرده‏است. آقا بزرگ زندگی‏نامة مختصرش را در المصفی ارائه کرده است[32]. ابن ندیم او را با صفت ثقة العلماء المصنفین ستوده است.

 

13.    الحسین بن علی (ع) نوشتة ابوعبدالله محمد بن زکریا بن مقتل دینار غلابی ( ـ 298ق).                                                                                             ابن ندیم او را به صداقت و اتقان ستوده است و کتاب‏های تاریخی زیادی به او نسبت می‏دهد[33]. غلابی از شیعیان بصره بود.

 

14. أخبار الحسن و الحسین(ع) نوشتة ابوحارث اسد بن محدویة بن معبد الورئینی الفسفی  ( ـ 315 ق).

 

حیدری قاسمی این اثر را فهرست کرده ولی هیچ‏گونه اطلاعاتی نداده و حتی منبع و مستند خود را ذکر نکرده است[34].

 

15.مقتل الحسین (ع) عبدالله بن محمد بغوی ( ـ 317ق).

 

حسون این اثر را با استناد به کشف الظنون، آورده است. عبارت کشف الظنون این‏گونه است: مقتل الإمام  الحسین ترکی منظوم لمحمود بن عثمان المعروف باللامعی المتوفی سنة 938 و لابن القاسم البغوی[35].

 

16. أخبار فاطمة و الحسن و الحسین رضی الله عنهم نوشتة ابواشبع ابی‏اکبر محمد بن احمد کاتب بغدادی ( ـ 325ق).

 

حیدری قاسمی این کتاب را نیز فهرست کرده ولی هیچ‏گونه اطلاعاتی ارائه و حتی منبع و مستند خود را ذکر نکرده است[36].

 

17. مقتل الحسین بن علی (ع) نوشتة عمر بن حسن بن علی بن مالک شیبانی معروف به اسنانی یا اشنانی ( ـ 339 ق).

 

کحاله اطلاعات مختصری از او ارائه کرده است[37].

 

18. مقتل الحسین بن علی(ع) ابو جعفر بن علی معروف به ابن بابویه قمی و شیخ صدوق   (311 - 381ق).  

 

شیخ طوسی از این کتاب یاد کرده است. بعدها آقا بزرگ تهرانی به تبع او این کتاب را معرفی کرد[38].

 

19. مقتل ابی عبدالله الحسین (ع) نوشته محمد بن علی بن فضل بن تمام بن سکین (سدة چهارم‏ قمری).                                                                                           نجاشی او را دارای اعتقادی صحیح و نویسنده‏ای توانا می‏دانست[39].

 

20.    مقتل الحسین بن علی (ع) نوشتة ابوزید عمارة بن زید خیوانی همدانی( - 450 ق).  آقا بزرگ غیر از مقتل برای او کتاب المغازی را نام می‏برد. وی اطلاعات خود را از نجاشی گرفته است[40].

 

21. مقتل الحسین(ع) نوشتة ابو جعفر محمد بن یحیی طیّار قمی( ـ  پیش از 450ق).

 

از بزرگان شیعه و راوی احادیث بسیاری بوده است[41].

 

22. مقتل الحسین بن علی(ع) نوشتة ابوالحسین الشافعی ( ـ پیش از450 ق).

 

فقط اطلاعات مختصری را نجاشی آورده و آقا بزرگ هم از او برگرفته است[42].

 

23.    مقتل الحسین (ع) نوشتة ابوالفضل سلمة بن الخطاب براوستانی ازدورقانی ( ـ پیش‏ از460ق).                                                                                           شیخ طوسی و آقا بزرگ به سال تولد و وفات وی اشاره ندارند[43].

 

24.    مقتل أبی عبد الله الحسین(ع) نوشتة محمد بن حسن طوسی معروف به شیخ الطائفه (385 – 460ق).

 

 شیخ طوسی عنوان اثر را در لابه‏لای معرفی آثارش آورده است. آقا بزرگ هم از آن یاد کرده است[44].

 

25.    مقتل أبی عبد الله الحسین(ع) نوشتة محمد بن احمد بن یحیی اشعری قمی معروف به دبة شبیب.                                                                  شیخ طوسی به زندگی‏نامة وی پرداخته ولی به این اثر اشاره‏ای ندارد[45]. آقا بزرگ و نجاشی از این اثر یاد کرده‏اند[46]. هر سه اثر از تاریخ  تولد و وفات وی چیزی نگفته‏اند. زندگی او به یقین، پیش از شیخ طوسی یا لااقل، معاصر او یعنی سدة پنجم قمری است.

 

26.    مقتل الحسین(ع) نوشتة نجم الدین محمد بن امیرک ابن ابی‏الفضل جعفری قوسینی. آقا بزرگ اطلاعات دربارة او را از فهرست منتجب الدین برگرفته است. منتجب الدین در یک سطر فقط نام و عنوان کتابش رامعرفی کرده و تاریخ تولد و وفات وی را نیاورده است[47]. ولی پیش از منتجب الدین می‏زیسته و از بزرگان سدة پنجم بوده است.

 

27.    المقتل نوشتة ابن شهر آشوب (محمد بن علی) (488 ـ 588ق).                           آقا بزرگ آن را معرفی کرده است[48].

 

28.    مقتل الحسین (ع) نوشتة ابوالقاسم محمود بن مبارک واسطی (   ـ592ق).

 

 حسون اطلاعات آن را  از  إیضاح المکنون آورده است[49].

 

 

 

      ب: آثار موجود و منتشر شده

 

ابتدا  آثار مستقل و آن‏گاه آثاری که از کتاب‏های دیگر استخراج شده معرفی می‏شوند:

 

1.       مقتل الحسین(ع)[50] لوط بن یحیی بن سعید بن مخنف معروف به ابومخنف (90ـ157 ق).

 

   ابومخنف را شیعة امامیه[51] و راوی اصلی کربلا[52] دانسته‏اند، ولی اصل این کتاب به دست ما نرسیده و آنچه منسوب به ابومخنف چاپ شده مجعول است[53]. البته گزارشی از آن در تاریخ طبری آمده است. مراجعه به کتاب الأمم و الملوک طبری نشان می‏دهد کتاب مقتل الحسین نزد طبری بوده است، چون بدون واسطه از آن نقل کرده است. البته گاهی از وساطت هشام بن محمد بن سائب کلبی نام می‏برد[54].

 

   این کتاب چاپ‏های مختلف دارد: برای اولین بار در بمبئی 1326 قمری چاپ سنگی شد. نیز در بحار الأنوار مجلسی (چاپ قدیم در سال 1287 ق) آمده است. حسن غفاری که این اثر را تصحیح و چاپ کرد دربارة انگیزة خود می‏نویسد: چاپ موجود که با نام مقتل أبی مخنف است با گزارش طبری و دیگر گزارش‏های دیگر منابع تعارض دارد؛ به طوری‏ که یقین پیدا می‏شود که این چاپ، تمام کتاب ابی مخنف نیست و اشتباهاتی در آن هست. البته ایشان مشخصات آن چاپ را بیان نمی‏کند.

 

   بعضی از پژوهشگران معاصر گزارش طبری را تحریر یافته و بازسازی شده مقتل ابن مخنف می‏دانند. البته بازسازی‏ای که رنگ و صبغة اهل سنت گرفته است[55].

 

این داوری در واقع به گونه‏ای نقد کار خود حسن غفاری هم هست. البته نباید فراموش کرد که غفاری حواشی ناقدانه و توضیح مفصلی بر مطالب مقتل دارد.

 

   داوری الذریعه این‏ است که پاره‏ای اشتباهات در این کتاب وجود دارد[56]. داوری برخی دیگر این است که این کتاب قطعاً از ابی مخنف نیست بلکه از نویسنده یا نویسندگان بعد از او مانند سید ابن طاووس است[57].

 

  چاپ‏های دیگر این کتاب عبارتند از:

 

مقتل الحسین(ع) نجف اشرف بی‏نا 1373 ق.

 

مقتل الحسین(ع) و مصرع أهل بیته و أصحابه فی کربلا تهران اعلمی 1366.

 

وقعة الطف تحقیق محمد هادی یوسفی غروی قم مؤسسة النشر الإسلامی 1367 280 ص.

 

این کتاب چند ترجمه به فارسی دارد: ترجمة محمد طاهر موسوی دزفولی با عنوان مفتاح البکاء و الحزن  و الأسف علی شهید الطف چاپ سنگی 1322 ق؛ ترجمة سیف الدین بن محمد تقی محلاتی با نام کنز الأسف علی شهید الطف فهرست دانشگاه تهران ج7 ص 710؛ ترجمة محمد باقر انصاری و محمد صادق انصاری با عنوان اولین تاریخ کربلا قم دارالکتاب 1364 چاپ دوم: 1368. وستنفلد آن را به آلمانی ترجمه کرد[58].

 

2.       تسمیة من قتل مع الحسین بن علی (ع) نوشتة فضیل بن زبیر بن عمر بن درهم رسّانی اسدی کوفی (نیمة اول سدة دوم قمری).

 

رسّانی به اختصار به معرفی شهدای کربلا از جمله حسین بن علی(ع) پرداخته است. نویسنده از اصحاب امام صادق(ع) و امام باقر(ع) بوده است. منابع دربارة وی را محمد رضا جلالی حسینی آورده است[59]. این کتاب توسط عبدالرحیم عقیقی بخشایشی ترجمه شده و در مجموعة سه مقتل گویا آمده است[60].

 

3.                تخمیس مقصورة ابن دُرید الأزُدی محمد بن حسن بن درید ازدی (233 ـ 321 ق/ 837 ـ933 م)[61].

 

ابن درید از ادیبان و شاعران صاحب نام عصر خود بود. او دراین قصیده که نامش را مقصوره نهاد زندگی حسین بن علی(ع) و مصایب او را به 253 بیت شعر درآورده است. شرح‏های فراوانی بر آن نوشته‏اند که در مقدمة همین چاپ معرفی شده است. هوتسما مقصوره را به لاتین ترجمه کرد و در 1773م به چاپ رساند.

 

این اثر را چندین نفر در زمان‏های مختلف تخمیس[62] کرده‏اند. اثر حاضر تخمیس موفق الدین انصاری ( ـ 677ق) است که آن را عبدالصاحب عمران دجیلی تصحیح و همراه با توضیحات فراوان در پاورقی، چاپ کرده است.

 

4.       مقتل الحسین بن علی بن أبی طالب(ع)[63] سلیمان بن احمد بن ایوب بن مطیر لخمی شامی طبرانی معروف به امام طبرانی (260 ـ 360ق).

 

نویسنده از دانشمندان اهل سنت و نویسندة دو کتاب مهم المعجم الکبیر و المعجم الأوسط است. طبرانی 148 روایت از طریق سلسله سند‏های معتبر در اهل سنت را، که همگی مربوط به حسین بن علی(ع) و شهادت اوست، گردآورده و تدوین کرده است. ناشر در مقدمه می‏نویسد: این اثر قبلاً در عراق منتشر شد و دارای اغلاط و تحریفاتی بود؛ اما چاپ حاضر مصحَّح و منقَّح است. این اثر در قالب تاریخ نگاری روایی ارائه شده است. ابن مسنده زندگی‏نامة کاملی از او در پایان المعجم الکبیر ارائه کرده است.

 

5.       نور العین فی مشهد الحسین(ع) نوشته ابراهیم بن محمد اسفراینی مشهور به ابواسحاق اسفراینی و استاد، و ملقب به رکن الدین شافعی ( ـ 418ق)

 

این اثر چاپ‏های متعدد دارد: اولین بار در چاپخانة شرق در مصر، سال 1298قمری و بعد از آن در چاپخانة عبدالرزاق در مصر 1303قمری چاپ شد. آخرین چاپی که به دست ما رسیده است دارای این مشخصات بود: قاهره دار إحیاء الکتب العربیة 1366 ق.

 

6.       فضل زیارة الحسین علیه السلام نوشتة محمد بن علی بن الحسن علوی (367  – 445ق).

 

این اثر که تنها یک نسخة آن در دسترس است، به کوشش سید احمد حسینی معروف به ابو عبدالله شجری منتشر شد[64].

 

این کتاب مجموعه‏ای از نود روایت در بارة حوادث تاریخی و فضیلت زیارت سید الشهداء و عزاداری و گریه بر مصایب آن حضرت است. این روایات با سندهای متصل از مؤلف به ائمه و پیامبر اسلام (ص) می‏رسد و مبوَّب نیست.

 

نسخة مورد اعتماد مصحح احتمالاً مربوط به سدة هفتم قمری است. به نظر مصحح، نسخه دارای تحریفات و کلمات مبهم و مجهول است. در وسط سطرها برخی عبارات از بین رفته است.

 

نویسنده از نوادگان امام حسن(ع) و پدرش ابن حمید الرحمن از محدثین کوفه بود.

 

7.       مقتل الحسین(ع) نوشتة موفق بن احمد اخطب خوارزم معروف به خوارزمی ( ـ 568 ق).

 

این اثر را آقای محمد سماوی تصحیح و منتشر کرد[65].

 

8.  مُثیر الأحزان و منُیر سُبُل الأشجان نوشتة نجم الدین جعفر بن نجیب الدین محمد معروف به ابن نما حلی ( ـ 645 ق).

 

به صورت چاپ سنگی در تهران در 1318 قمری همراه قرة العین فی اخذ ثار الحسین(ع)  چاپ شده است. در نجف اشرف المطبعة الحیدریة 1369 قمری نیز مستقلاً چاپ شد. ضمیمة جلد دهم بحار الانوار (چاپ قدیم) نیز آمده است.

 

9. در السمط فی خبر السبط نوشتة محمد بن ابی بکر مشهور به ابن ابار بلنسی (595 - 658 ق)[66].

 

نویسنده مربوط به غرب جهان اسلام و از دانشمندان بلنسیه است و غیر از ابن ابار خولانی شاعر اشبیلی است. داوری برخی از مورخان این است که آموزه‏هایی از تشیع مانند توضیح آل البیت و مدح آنها و ضدیت با امویان در آن یافت می‏شود و به قولی بوی شیعیگری می‏دهد. ولی نظر مصححان کتاب این‏ است که ابن ابار سنی به ضوابط سنی‏گری بوده است[67]. آرای ویژة شیعه مانند عصمت و امامت در این کتاب نیست.

 

همان‏گونه که مصححان در مقدمه تذکر داده‏اند، عنوان کتاب غلط انداز است و تداعی می‏کند که این اثر فقط دربارة حسین بن علی(ع) است درحالی که دربارة ناگواری‏های زندگانی امام علی(ع) حسن(ع) و حسین(ع) است. البته بیشتر حجم کتاب دربارة امام حسین (ع) است.

 

10.    الملهوف علی قتلی الطفوف نوشتة علی بن موسی بن جعفر بن طاووس (598 - 664 ق).

 

این اثر یکی از آثار بسیار مهم در عاشورا پژوهی است و می‏توان آن را نقطة عطف در عاشورا نگاری دانست. عنوان‏های این اثر در نسخه‏های خطی متفاوت است؛ گاهی  اللهوف و گاهی الملهوف و حتی المسالک فی مقتل الحسین(ع) نامیده شده است[68].

 

نویسنده در مقدمه انگیزة خود را تدوین کتابی برای زوار کربلا می‏داند که همراه خود داشته باشند و به اختصار همة وقایع را داشته باشد[69]. میرزا حسین نوری سه اشکال عمده بر این کتاب دارد: 1- مآخذ و اسناد مطالب را معرفی نکرده است؛ 2- با عجله نگاشته و از این‏رو  اتقان و استحکام لازم را ندارد؛ 3- اخباری کذب مانند رسیدن اهل بیت در اربعین به کربلا را آورده است[70].

 

این کتاب چاپ‏های مختلف دارد که به برخی از آنها اشاره می‏شود[71]:

 

در جلد دهم چاپ قدیم بحار الانوار آمده است. پس از آن در تهران 1271 قمری چاپ شد. بعد از آن در سال‏های 1287 تا 1418 قمری بارها در ایران لبنان عراق و هند چاپ شده است. بیش از چهار ترجمة فارسی دارد[72]. اولین ترجمة فارسی از محمد طاهر میرزا بن محمد باقر موسوی در 1321 قمری در تهران منتشر شد. حداقل یک ترجمة اردو از آن سراغ داریم که سید محمد حسین بن سید حسین بخش گانوی (1283 ـ 1362ق) انجام داده است[73]. ولییری در دائرة المعارف اسلام چاپ لیدن در مقالة حسین بن علی(ع) وستنفلد را مترجم آلمانی این کتاب می‏داند[74].

 

 

 

ج: آثاری که در ضمن تاریخ نگاری‏های عمومی آمده است:

 

کسانی همچون طبری ابن اثیر ذهبی در کتاب‏های مفصل خود بخشی را به حادثة کربلا اختصاص داده‏اند. گاهی این بخش‏ها به صورت کتاب مستقلی چاپ شده است. هر دو دسته را تا نیمة اول سدة هفتم (عصر نگارش الملهوف ابن طاووس) در این‏جا معرفی و ارزیابی می‏کنیم:

 

1.  ترجمة الحسین(ع) و مقتله، نوشتة محمد بن سعد مشهور به ابن سعد (168 ـ 230ق).

 

سید عبدالعزیز طباطبایی این مقاله را از بخش چاپ نشدة طبقات الکبیر ابن سعد استخراج و تألیف نمود[75].

 

2.  مقتل ابی عبد الله الحسین(ع) نوشتة احمد بن اسحاق یعقوبی معروف به ابن واضح ( ـ 284 یا 292 یا 294 ق).

 

اثر مهم تاریخی نویسندة تاریخ یعقوبی است. این اثر متأخر از مقتل ابی مخنف است و نویسنده دارای گرایش‏های شیعی بوده است[76]. غیر از الذریعه دیگران[77] یادی از کتاب مقتل أبی عبدالله حسین(ع) نکرده‏اند. گزارش الذریعه این‏گونه است:

 

مقتل أبی عبدالله الحسین(ع) را سید مجتبی حسن کامون پوری تحقیق کرد و در هند 1370 ق به چاپ  رسید[78]. گویا کامون پوری (یا کانپوری) آن را به اردو ترجمه و منتشرکرده است[79].

 

به نظر می‏رسد آقای کامون پوری گزارش‏های یعقوبی را از تاریخ یعقوبی گردآوری و تألیف کرده است.

 

3. استشهاد الحسین محمد بن جریر طبری(   ـ310ق).

 

آقای السید الجمیلی گزارش طبری را ازکتاب تاریخ الأمم و الملوک گردآوری‏کرده و با تصحیحات جدید با عنوان مزبور به چاپ رسانده است[80]. در ضمیمه کتاب رأس الحسین ابن تیمیه را نیز آورده است.

 

جمیلی درمقدمه می‏نویسد: مورخان در هیچ مسئلة تاریخی به اندازة مقتل حسین بن علی (ع) اختلاف ندارند. ابهامات و دروغ‏های فراوان در گزارش این حادثه رخنه کرده است. به همین دلیل، انتشار اخبار اولیه در این‏باره ضروری است.

 

این کتاب مطابق با مقتل ابی مخنف استخراج شده از تاریخ طبری است .

 

ابن تیمیه در پاسخ به پرسشی دربارة محلی در قاهره و عسقلان که به عنوان رأس الحسین محل زیارت است این رساله را نوشته است و این اخبار را دروغ می‏داند.

 

گفتنی است کتابی با عنوان  قیام سید الشهداء حسین بن علی(ع) و خونخواهی مختار به کوشش محمد سرور مولائی چاپ شد[81] که گزارش‏های مربوط به امام را از تاریخ طبری که توسط ابوعلی محمد بلعمی در نیمة دوم سدة چهارم قمری به فارسی بازگردانده شده، استخراج، بازنویسی و تألیف کرده است.

 

4.  مقتل الحسین(ع) و قیام المختار نوشتة ابن اعثم کوفی ( ـ314ق/ 926م) است که در انتشارات دار انوار الهدی از کتاب معروف الفتوح استخراج و بازنویسی و منتشر شده است[82].

 

محمد بن احمد مستوفی هروی نیز بخش مربوط به امام حسین(ع) را زیر عنوان قیام امام حسین(ع) به فارسی ترجمه کرد. این ترجمه به کوشش غلامرضا طباطبایی مجد منتشر شد[83].

 

5. امام حسین در عقد الفرید نوشتة احمد بن محمد معروف به ابن عبدربه (246 ـ 328ق).

 

احمد امین و احمد الزین و ابراهیم ابیاری به استخراج و تألیف این کتاب پرداختند که در قاهره 1944 میلادی چاپ شد.

 

6. ذکر مقتل الحسین بن علی بن ابیطالب(ع) و من قتل معه من اهل بیته و شیعته نوشتة علی بن حسین مسعودی ( ـ 345ق)

 

ابو القاسم پاینده بخش مربوط به حسین بن علی(ع) را ازکتاب مروج الذهب و معادن الجوهر  برگرفته و به فارسی برگردانده است[84].

 

7. مقتل الحسین(ع) نوشتة علی بن حسین معروف به ابوالفرج اصفهانی ( ـ 362ق).

 

بخشی از کتاب  مقاتل الطالبیین است که توسط سید مصطفی مرتضی قزوینی استخراج و تألیف شده است.

 

ابوالفرج  آن را در شرح احوال و مصیبت‏ها و مرگ فرزندان ابوطالب نوشته که از آغاز ظهور اسلام تا سدة چهارم قمری در جنگ‏ها و قیام‏ها جان باخته‏اند. این اثر منبع بسیاری از پژوهش‏های بعدی است.

 

مقاتل الطالبیین چاپ‏های متعدد به ویژه در عراق و ایران دارد. سید احمد صقر آن را تحقیق و در قاهره 1368 قمری منتشر کرد.

 

8.  ترجمة ریحانة رسول الله الإمام الحسین(ع) نوشتة علی بن حسن بن هبة الله شافعی معروف به ابن عساکر (449- 571ق).

 

به کوشش محمد باقر محمودی گزارش‏های مربوط به امام حسین(ع) و کربلا از تاریخ مدینة دمشق گردآوری و همراه با پانوشت‏های نقدی و توضیحی ارائه شده است[85].

 

آقای نجفقلی حبیبی کتاب دیگری با مشخصات ذیل معرفی کرده است که در برخی ویژگی‏ها با اثر مزبور همانندی دارد[86]:

 

ترجمة الإمام الحسین (ع) من تاریخ مدینة دمشق تحقیق محمد باقر محمودی بیروت محمودی 1398 ق 339 ص.

 

در پایان گفتنی است آنچه مسلم است پاره‏ای ابهامات و حتی تحریفات در منابع عاشورایی رخنه کرده است. بر پژوهشگران مسلمان فرض است که با جستجوی وسیع‏تر و گسترده‏تر به زلال سازی این چشمه‏سار پاک بپردازند. برای عنایت به عمق مشکلات در این زمینه به این داوری توجه ‏شود:

 

اولین گزارشگر قیام حسینی شیعیانی همچون ابو مخنف ( ـ 157ق) بوده‏اند. ولی متأسفانه به علت از بین رفتن بیشتر منابع آنان، باید مورخان اهل سنت را نخستین ثبت کنندگان عاشورا دانست. بدیهی است این مورخان با توجه به دیدگاه مذهبی و فردی خویش و نیز با توجه به شرایط زمانی، یعنی دوران حکومت اموی و عباسی و گرایش خاص آنان به تحریف و پنهان سازی آنچه با منافع سیاسی ایشان ناسازگار است تحریفاتی  را در آن حادثه وارد کرده‏اند. از منابعی مانند تاریخ طبری تاریخ الخلفاء سیوطی نهایة الإرب نویری عقد الفرید ابن عبدربه و العبر ابن خلدون گزارش‏ها و نکات مبهمی عرضه کرده‏اند[87].

 

برای جلوگیری از تحریف در عاشورانگاری لزوماً باید متنی کامل و متقن ارائه کرد. به عبارت دیگر باید سرچشمه را زلال نمود. در تعلیقه بر لؤلؤ و مرجان، سی کتاب تاریخی قابل اتکا برای پژوهشگران عاشورا برشمرده و توصیه شده مشترکات آنها گرفته شود[88]. همة اینها مستلزم نسخه‏شناسی منابع حسینی در سده‏های اول تا ششم و پس از آن ارزیابی مقایسه‏ای منابع است.

 

 

 

پی‏نوشت‏ها:

 

1. عبدالحسین زرین‏کوب، تاریخ در ترازو تهران امیرکبیر 1362 ص 122.

 

2. همان، ص 123.

 

3. به مقالة زیر نک:

 

Rudolph H. Weingrtner »Historical Explanation« The Encyclopedia of Philosophy.

 

4.نک: میرزا حسین نوری چشم اندازی به تحریفات عاشورا (لؤ لؤ و مرجان) به کوشش مصطفی درایتی قم انتشارات استاد احمد مطهری 1379 ص 27- 47، مقدمه

 

5. مشخصات چاپی: قم مجمع احیاء الثافة الاسلامیة 1415 ق.

 

6. محمد صادق کرباسی، دائرة المعارف الحسینیة: معجم المصنفات الحسینیة لندن المرکز الحسینی للدراسات 1999 ج 1 ص 13.

 

7. علی بن موسی بن طاووس، الملهوف علی قتلی الطفوف به کوشش و مقدمة فارس تبریزیان تهران دارالاسوة 1417 ق ص 33.

 

8. نک: روضةالشهداء به کوشش محمد رمضانی تهران 1341، مقدمه

 

9. نک: لؤلؤ و مرجان.

 

10. محمودی در عبرات المصطفین (ص6) تاریخ وفات وی را 64 قمری می‏داند.

 

11. فهرست شیخ طوسی ص 88؛ آقا بزرگ تهرانی، الذریعه قم اسماعیلیان بی‏تا ج 22 ص 24.

 

12. الرجال قم دفتر انتشارات اسلامی ص 128 الذریعه ج22 ص24.

 

13. دائرة المعارف تشیع ج 5 ص249؛ فؤاد سزگین نیز زندگی‏نامه و آثار وی را آورده و منابع زیادی را معرفی  کرده است. ( التدوین التاریخی ص 126).

 

14. فهرست ص 340.

 

15. الذریعه ج22 ص25- 26.

 

16.  فهرست کتب الشیعة به کوشش سید عبدالعزیز طباطبایی ص 6؛ الذریعه، ج22 ص23.

 

17. نک:  الملهوف، مقدمه

 

18. فهرست ص 16.

 

19. الملهوف، مقدمة فارس تبریزیان ص 36.

 

20. محمد جواد صاحبی، چکیدة مقالات کنگرة بین المللی امام خمینی و فرهنگ عاشورا ص 113.

 

21. الفهرست ص 111.

 

22. تاریخ التراث العربی: التدوین التاریخی ص 100- 106.

 

23. همان ص 105.

 

24. عبرات المصطفین (ص7)، درگذشت او را 207 یا 211 ق می‏داند.

 

25. الذریعه ج22 ص 28.

 

26. الفهرست ابن ندیم ص 106؛ فهرست شیخ طوسی ص 481- 482؛ الرجال 427- 428.

 

27. الذریعه ج22 ص29.

 

28. الفهرست ص 106.

 

29. فهرست شیخ طوسی ص 278.

 

30. فهرست ص 298؛ ذهبی، سیر أعلام النبلاء بیروت مؤسسة الرساله ج 13 ص 403.

 

31. الفهرست به کوشش رضا تجدد تهران دانشگاه تهران ص 279؛  الذریعة ج 22 ص 23.

 

32. آقا بزرگ تهرانی، مصفی المقال فی مصنفی علم الرجال تهران 1958م.

 

33. الفهرست ص 121.

 

34.  کتابشناسی عاشورا ص7.

 

35. حاجی خلیفه، کشف الظنون بیروت، دار الکتب العلمیة ج2 ص 1794.

 

36. کتابشناسی  عاشورا ص 7.

 

37. عمر رضا کحاله، معجم المؤلفین بیروت دار إحیاء التراث العربی بی تا ج 7 ص282.

 

38. فهرست ص 443 ؛ الذریعه ج 22 ص 28.

 

39. الملهوف ص 37، مقدمه

 

40. الذریعه ج 22 ص 26.

 

41. همان، ص 21- 22.

 

42. همان ص 22.

 

43. فهرست ص 225؛ الذریعة ج 22 ص 25.

 

44. فهرست ص 451؛ الذریعة ج 22 ص27.

 

45. فهرست ص 408– 409.

 

46. الذریعة ج 22 ص27؛ الرجال ص 348 – 349.

 

47. فهرست اسماء علماء الشیعة و مصنفیهم به کوشش عبدالعزیز طباطبائی بیروت دارالاضواء 1986 م ص 180– 181.

 

48. الذریعة ج 22 ص 22.

 

49. الملهوف ص 40- 41، مقدمه.

 

50. این اثر را اخبار مقتل الحسین(ع) و مصرع الحسین(ع) نیز نامیده‏اند.

 

51. نک: ابومخنف، مقتل الحسین، مقدمة حسن غفاری؛ تاریخ التراث العربی: التدوین التاریخی ص 127. سزگین از قول ولهاوزن    می‏نویسد که وی ابی مخنف را به خوارج متمایل می‏داند (ص 128)؛ برای دیدگاه‏های دیگر دربارة ابی مخنف نک: رسول جعفریان، منابع تاریخ اسلام ص 110- 111؛ دائرة المعارف بزرگ اسلامی  ج 6.

 

52. محمد جواد صاحبی، چکیدة مقالات کنگره بین المللی امام خمینی و فرهنگ عاشورا تهران 1995م ص 113.

 

53. ابومخنف، مقتل الحسین حسن غفاری قم علمیه 1398ق ص واو، مقدمه.

 

54. نک: منابع تاریخ  اسلام ص 112.

 

55. اصغر قائدان، چکیدة مقالات کنگره بین المللی امام خمینی و فرهنگ عاشورا ص 137.

 

56.  الذریعه، ج 22 ص 26.

 

57. اللهوف مقدمة حسون، ص 34.

 

58. نک: فؤاد سزگین، تاریخ التراث العربی التدوین التاریخی ص 128.

 

59. مجلة تراثنا سال اول شمارة 2 ص 127.

 

60. سه مقتل گویا در حماسه عاشورا قم دفتر نشر نوید اسلام 1379.

 

61. مشخصات کتابشناختی: چاپ اول، بیروت و قاهره دارالکتاب لبنانی و مصری 1977م.

 

62. به مسمطی که دارای پنج مصرع و حرف رَوی در آن به گونة خاصی باشد ‏می‏گویند.

 

63. این کتاب با این مشخصات منتشر شده است: کویت دارالاوراد للنشر و التوزیع 1992 م

 

64. مشخصات کتابشناختی: قم مطبعة الخیام1403 ق.

 

65. مشخصات کتابشناختی: قم انوار الهدی 1418 ق.

 

66. مشخصات کتابشناختی: تطوانمطبعة کردیمادیس 1972م، به تصحیح عبدالسلام الهراس و سعید احمد اعراب.

 

67. نک: دررالسمط.، مقدمه.

 

68. نک:  الملهوف ص 67.، مقدمة حسون

 

69. همان ص 86-87..

 

70.  میرزا حسین نوری، چشم اندازی بر تحریفات عاشورا(لؤلؤ و مرجان) به کوشش مصطفی درایتی قم 1420ق ص 231- 232.

 

71. برای مشخصات چاپ‏ها نک: کتابشناختی امام حسین(ع) ص 20- 21؛ الملهوف ص 68- 69، مقدمة حسون.

 

72. همان منابع.

 

73. کتابشناسی عاشورا ص 364.

 

.74. دایرة المعارف اسلام

 

75. این تألیف در مجلة تراثنا 1408 ق ص 119– 205  چاپ شد.

 

76. صادق سجادی و هادی عالم زاده، تاریخ‏نگاری در اسلام تهران سمت 1375 ص 118.

 

77. مانند عمر رضا کحاله در معجم المؤلفین(ج1 ص 161) به هنگام فهرست کردن آثار یعقوبی، نامی از این اثر نمی‏برد.

 

78. الذریعه ج22، ص23.

 

79. کتابشناسی عاشورا ص 379.

 

80. مشخصات کتابشناختی: چاپ اول بیروت دارالکتاب العربی 1985م.

 

81. مشخصات کتابشناختی: تهران بنیاد فرهنگی ایران 1359.

 

82. مشخصات کتابشناختی: قم انتشارات انوار الهدی 1421 ق.

 

83. مشخصات کتابشناختی: چاپ اول، تهران علمی و فرهنگی 104 ص.

 

84. این اثر با این مشخصات چاپ شده است: قم دارالهجرة 1362 چاپ دوم، تهران بنگاه ترجمه و نشر کتاب 1350 .

 

85. مشخصات کتابشناختی: قم مجمع احیاء الثقافة الاسلامیة 1414 ق 704 ص.

 

86. کتابشناسی امام حسین (ع)  چاپ اول تهران مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی 1374 ص 22.

 

87.  چکیدة مقالات کنگره عاشورا و امام خمینی  اصغر قائدان ص 137.

 

88. میرزا حسین نوری، چشم اندازی به تحریفات عاشورا: لؤلؤ و مرجان ص 254- 255.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

پی‏نوشت‏ها:

 

1. عبدالحسین زرین‏کوب، تاریخ در ترازو تهران امیرکبیر 1362 ص 122.

 

2. همان، ص 123.

 

3. به مقالة زیر نک:

 

Rudolph H. Weingrtner »Historical Explanation« The Encyclopedia of Philosophy.

 

4.نک: میرزا حسین نوری چشم اندازی به تحریفات عاشورا (لؤ لؤ و مرجان) به کوشش مصطفی درایتی قم انتشارات استاد احمد مطهری 1379 ص 27- 47، مقدمه

 

5. مشخصات چاپی: قم مجمع احیاء الثافة الاسلامیة 1415 ق.

 

6. محمد صادق کرباسی، دائرة المعارف الحسینیة: معجم المصنفات الحسینیة لندن المرکز الحسینی للدراسات 1999 ج 1 ص 13.

 

7. علی بن موسی بن طاووس، الملهوف علی قتلی الطفوف به کوشش و مقدمة فارس تبریزیان تهران دارالاسوة 1417 ق ص 33.

 

8. نک: روضةالشهداء به کوشش محمد رمضانی تهران 1341، مقدمه

 

9. نک: لؤلؤ و مرجان.

 

10. محمودی در عبرات المصطفین (ص6) تاریخ وفات وی را 64 قمری می‏داند.

 

11. فهرست شیخ طوسی ص 88؛ آقا بزرگ تهرانی، الذریعه قم اسماعیلیان بی‏تا ج 22 ص 24.

 

12. الرجال قم دفتر انتشارات اسلامی ص 128 الذریعه ج22 ص24.

 

13. دائرة المعارف تشیع ج 5 ص249؛ فؤاد سزگین نیز زندگی‏نامه و آثار وی را آورده و منابع زیادی را معرفی  کرده است. ( التدوین التاریخی ص 126).

 

14. فهرست ص 340.

 

15. الذریعه ج22 ص25- 26.

 

16.  فهرست کتب الشیعة به کوشش سید عبدالعزیز طباطبایی ص 6؛ الذریعه، ج22 ص23.

 

17. نک:  الملهوف، مقدمه

 

18. فهرست ص 16.

 

19. الملهوف، مقدمة فارس تبریزیان ص 36.

 

20. محمد جواد صاحبی، چکیدة مقالات کنگرة بین المللی امام خمینی و فرهنگ عاشورا ص 113.

 

21. الفهرست ص 111.

 

22. تاریخ التراث العربی: التدوین التاریخی ص 100- 106.

 

23. همان ص 105.

 

24. عبرات المصطفین (ص7)، درگذشت او را 207 یا 211 ق می‏داند.

 

25. الذریعه ج22 ص 28.

 

26. الفهرست ابن ندیم ص 106؛ فهرست شیخ طوسی ص 481- 482؛ الرجال 427- 428.

 

27. الذریعه ج22 ص29.

 

28. الفهرست ص 106.

 

29. فهرست شیخ طوسی ص 278.

 

30. فهرست ص 298؛ ذهبی، سیر أعلام النبلاء بیروت مؤسسة الرساله ج 13 ص 403.

 

31. الفهرست به کوشش رضا تجدد تهران دانشگاه تهران ص 279؛  الذریعة ج 22 ص 23.

 

32. آقا بزرگ تهرانی، مصفی المقال فی مصنفی علم الرجال تهران 1958م.

 

33. الفهرست ص 121.

 

34.  کتابشناسی عاشورا ص7.

 

35. حاجی خلیفه، کشف الظنون بیروت، دار الکتب العلمیة ج2 ص 1794.

 

36. کتابشناسی  عاشورا ص 7.

 

37. عمر رضا کحاله، معجم المؤلفین بیروت دار إحیاء التراث العربی بی تا ج 7 ص282.

 

38. فهرست ص 443 ؛ الذریعه ج 22 ص 28.

 

39. الملهوف ص 37، مقدمه

 

40. الذریعه ج 22 ص 26.

 

41. همان، ص 21- 22.

 

42. همان ص 22.

 

43. فهرست ص 225؛ الذریعة ج 22 ص 25.

 

44. فهرست ص 451؛ الذریعة ج 22 ص27.

 

45. فهرست ص 408– 409.

 

46. الذریعة ج 22 ص27؛ الرجال ص 348 – 349.

 

47. فهرست اسماء علماء الشیعة و مصنفیهم به کوشش عبدالعزیز طباطبائی بیروت دارالاضواء 1986 م ص 180– 181.

 

48. الذریعة ج 22 ص 22.

 

49. الملهوف ص 40- 41، مقدمه.

 

50. این اثر را اخبار مقتل الحسین(ع) و مصرع الحسین(ع) نیز نامیده‏اند.

 

51. نک: ابومخنف، مقتل الحسین، مقدمة حسن غفاری؛ تاریخ التراث العربی: التدوین التاریخی ص 127. سزگین از قول ولهاوزن    می‏نویسد که وی ابی مخنف را به خوارج متمایل می‏داند (ص 128)؛ برای دیدگاه‏های دیگر دربارة ابی مخنف نک: رسول جعفریان، منابع تاریخ اسلام ص 110- 111؛ دائرة المعارف بزرگ اسلامی  ج 6.

 

52. محمد جواد صاحبی، چکیدة مقالات کنگره بین المللی امام خمینی و فرهنگ عاشورا تهران 1995م ص 113.

 

53. ابومخنف، مقتل الحسین حسن غفاری قم علمیه 1398ق ص واو، مقدمه.

 

54. نک: منابع تاریخ  اسلام ص 112.

 

55. اصغر قائدان، چکیدة مقالات کنگره بین المللی امام خمینی و فرهنگ عاشورا ص 137.

 

56.  الذریعه، ج 22 ص 26.

 

57. اللهوف مقدمة حسون، ص 34.

 

58. نک: فؤاد سزگین، تاریخ التراث العربی التدوین التاریخی ص 128.

 

59. مجلة تراثنا سال اول شمارة 2 ص 127.

 

60. سه مقتل گویا در حماسه عاشورا قم دفتر نشر نوید اسلام 1379.

 

61. مشخصات کتابشناختی: چاپ اول، بیروت و قاهره دارالکتاب لبنانی و مصری 1977م.

 

62. به مسمطی که دارای پنج مصرع و حرف رَوی در آن به گونة خاصی باشد ‏می‏گویند.

 

63. این کتاب با این مشخصات منتشر شده است: کویت دارالاوراد للنشر و التوزیع 1992 م

 

64. مشخصات کتابشناختی: قم مطبعة الخیام1403 ق.

 

65. مشخصات کتابشناختی: قم انوار الهدی 1418 ق.

 

66. مشخصات کتابشناختی: تطوانمطبعة کردیمادیس 1972م، به تصحیح عبدالسلام الهراس و سعید احمد اعراب.

 

67. نک: دررالسمط.، مقدمه.

 

68. نک:  الملهوف ص 67.، مقدمة حسون

 

69. همان ص 86-87..

 

70.  میرزا حسین نوری، چشم اندازی بر تحریفات عاشورا(لؤلؤ و مرجان) به کوشش مصطفی درایتی قم 1420ق ص 231- 232.

 

71. برای مشخصات چاپ‏ها نک: کتابشناختی امام حسین(ع) ص 20- 21؛ الملهوف ص 68- 69، مقدمة حسون.

 

72. همان منابع.

 

73. کتابشناسی عاشورا ص 364.

 

.74. دایرة المعارف اسلام

 

75. این تألیف در مجلة تراثنا 1408 ق ص 119– 205  چاپ شد.

 

76. صادق سجادی و هادی عالم زاده، تاریخ‏نگاری در اسلام تهران سمت 1375 ص 118.

 

77. مانند عمر رضا کحاله در معجم المؤلفین(ج1 ص 161) به هنگام فهرست کردن آثار یعقوبی، نامی از این اثر نمی‏برد.

 

78. الذریعه ج22، ص23.

 

79. کتابشناسی عاشورا ص 379.

 

80. مشخصات کتابشناختی: چاپ اول بیروت دارالکتاب العربی 1985م.

 

81. مشخصات کتابشناختی: تهران بنیاد فرهنگی ایران 1359.

 

82. مشخصات کتابشناختی: قم انتشارات انوار الهدی 1421 ق.

 

83. مشخصات کتابشناختی: چاپ اول، تهران علمی و فرهنگی 104 ص.

 

84. این اثر با این مشخصات چاپ شده است: قم دارالهجرة 1362 چاپ دوم، تهران بنگاه ترجمه و نشر کتاب 1350 .

 

85. مشخصات کتابشناختی: قم مجمع احیاء الثقافة الاسلامیة 1414 ق 704 ص.

 

86. کتابشناسی امام حسین (ع)  چاپ اول تهران مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی 1374 ص 22.

 

87.  چکیدة مقالات کنگره عاشورا و امام خمینی  اصغر قائدان ص 137.

 

88. میرزا حسین نوری، چشم اندازی به تحریفات عاشورا: لؤلؤ و مرجان ص 254- 255.