hc8meifmdc|2011A6132836|Ranjbaran|tblEssay|Text_Essay|0xfcfff19d0d0000005609000001000300
بررسی نظام مدیریت سازمان گمرکهای جهان در قرن بیست و یکم به منظور ارائـه مـدل منـاسب در کـشور
بر مبنای ادبیات علمی و تجربه های پژوهشی محقق در این زمینه و نتایج حاصل از
انگاره نگاری و داده های حاصل از پرسشنامه های طراحی شده با دریافت نظرات خبرگان داخلی و بین المللی، ضمن ارائه پاسخ به سئوالات تحقیق، مدل چرخه تعالی مدیریت گمرک (CMECM)
برای مدیریت گمرک در قرن بیست ویکم با هشت معیار و 53 شاخص طراحی گردید.
این مدل و مؤلفه های پیشنهادی آن به طریق پیمایشی توسط خبرگان، ارزیابی و با اعتبار بالا
مورد تائید قرارگرفت:
? با استفاده از مدل چرخه تعالی مدیریت گمرک میتوان نسبت به مقایسة گمرکهای دنیا
و داخل کشور با یکدیگر، رتبه بندی آنها و تعیین گمرک برتر اقدام نمود؛
? از مدل چرخه تعالی مدیریت گمرک میتوان به منظور بر طرف نمودن آسیبهای گمرکهای داخل کشور استفاده کرد؛
? از مدل چرخه تعالی مدیریت گمرک میتوان به منظور ارزیابی عملکرد هرگمرک در مقاطع زمانی مختلف استفاده کرد.
کلید واژهها:
مدیریت گمرکی، اصلاح نظام گمرکی، گمرک، روش انگاره نگاری، بهره وری، تعالی
سازمانی
در حال حاضر دنیا درحال حرکت از یک دوره صنعتی متکی بر منابع طبیعی به سوی یک دورة متکی بر دانش مبتنی بر مهارتها، آموزش، پژوهش و توسعه است. ظهور فناوریهای ارتباطی جدید امکان شکل دهی اقتصاد جهانی را فراهم میآورند. فعالیتهـای تجـاری در یـک مکان میتوانند فعالیتهای سایر مکانها را تحت تأثیر قرار دهد. اقتصادهای ملّی به آرامی محـو میشوند تا یک اقتصـاد جهـانی جـایگزین آنهـا شـود. و بیشـتر دنیـا میـراث کمونیسـتی یـا سوسیالیستی خود را کنار میگذارد.
آنچه اهمیت دارد انتخاب سیاستهایی برای کنار آمدن با این رویدادهای جدید نیست، بلکه مهمتر از آن ایجاد فرآیندها، سازمانها، باورها، و نگرشهایی است که به افـراد، سـازمانها و کشورها، امکان رویارویی با دنیای که به سرعت در حال تغییر است را خواهـد داد. بـه منظـور راهنمایی ما جهت درک آنچه در حال وقوع است، و اینکه چگونه باید نسـبت بـه آن واکـنش نشــان دهــیم، بــه فراینــدی فکــری و ســازمانهایی نیــاز داریــم کــه راهنمــای مــا در درک بازگشت ناپذیری نظامی باشد که در آن قرار داریم. افراد، سازمانها و ملتها اگـر مـیخواهنـد از لحاظ اقتصادی موفق شوند به الگوهای جدیدی نیاز دارند. درک این موضوع کـه بـرای ادامـه حیات اقتصادی، تغییرات بنیادی ضرورت دارد، در واقع بزرگترین موهبتی است که هـر فـرد، سازمان یا کشوری میتواند داشته باشد. همه باید به این باور برسند که درون دادههای جدیـد ؛ بلکه برای ایجاد یک نظام جدید، در حالیکه ساختار بنیـادی وارد یک نظام قدیمی نمیشوند نظام در جریان است، تعامل میکنند. اگر آنان واقعاً به این موضوع اعتقاد داشته باشند، مایـل به رشد، اکتشاف، و پذیرش الگوهای جدید خواهند بود. انسانها تا مـوقعی کـه اعتقـاد داشـته باشند که میتوانند با ادامه کاری که انجام دادهاند موفق باقی بمانند، چنـین کـاری نخواهنـد کرد.
چالشهای فراروی سازمان گمرک، موجب تغییر مـداوم نظـام مـدیریتی گمـرکهـا در کشورهای مختلف جهان گشته است. جمهـوری اسـلامی ایـران و نظـام مـدیریتی حـاکم بـر گمرک های آن مدتها است که نیاز به تغییر سـاختار خـود را درک کـرده و امـروزه بـه شـدت احساس میشود مؤلفه ها و فشارهای رقابتی و بین المللی حاکم بر نظام تجاری جهان، عملکرد مطلوب و کارایی سیستم را مختل نموده است و هر چـه سـریعتر بایسـتی چـارچوب و مـدل جدیدی برای این سازمان طراحی شده و به مورد اجرا گذاشته شود.
در قرن بیست و یکم مدیران سازمان گمرکهای جهان با چالشهای گستردهای روبـرو هستند. گرایش به سمت جهانی شدن؛ افزایش تغییر و تحولات تکنولـوژی؛ مشـتری مـداری؛ کاهش عمر محصول؛ تغییر ماهیت کالا؛ منطقه گرایی و... شد?ت و تنوع رقابت شکل جدیدی از رهبری را میطلبد.
بنابراین ضروری است که مدیران آمـادگی اداره تغییـرات در محـیط پویـا و متغیـر را داشته باشند و سازمانها نیز برای ایجاد تغییر باید در جهت بهبود کارهـا فشـار وارد ورنـد، در غیر این صورت موجودیت و بقای خود را در معرض تهدید و نابودی قرار مـیدهنـد؛ چـرا کـه امروزه بیش از هر زمان دیگری موجودیت سازمانها دستخوش تهدید قـرار گرفتـه اسـت، زیـرا تغییرات، بسیار سریع انجام میشود. و سازمانها پیوسته بـا امـواجی از تغییـرات دائمـی روبـرو هستند و مدیریت باید با این تغییر و تحولات به شیوهای خلاق و نوآور عمل کند و برای شکل دادن آینده خود به صورت انفعالی عمل نکند؛ شیوهای که سازمان دارای ابتکـار عمـل بـوده و فعالیتهایش به گونهای باشدکه اعمال نفوذ کرده و بدین گونه سرنوشـت خـود را رقـم بزنـد و آینده را تحت کنترل درآورد.
چالشهای فراروی مدیریت دولتی و چارچوبهای اصلاحی و ابزارهای تحول سازمانهای دولتی
بـه نظـر مـیرسـد مشـکلات مـدیریت دولتـی (بوروکراسـی) ،جهـانی شـدن،تطبیـق ناپذیری،تئوریهای جدید اقتصادی و توفیقات بخش خصوصی از مهمتـرین چالشـهای فـراروی مدیریت دولتی در سالهای اخیر بوده است.
این چالشها سبب شده است که سازمانهای دولتـی در پـی چارچوبهـا و مـدلهـایی باشند تا بتوانند اصلاحات را در خویش نهادینه نماینـد و بـرای اصـلاح و بـازنگری فعالیتهـای خویش عموماً از چارچوبها و ابزارهای اصلاحی مدیریت دولتی نوین، بازآفرینی دولت، مدیریت گرایی، مدیریت کیفیت و مهندسی مجدد استفاده کرده اند:
این چارچوبها با ابزارهای اجرایی مختلف توانسته اند سـازمانهای دولتـی را در اجـرای موفقیـت آمیـز تحـولات اداری یـاری دهنـد کـه ایـن ابزارهـا عبارتنـد از: کوچـک سـازی، خصوصی سازی، قراردادی عمل کردن یا برون سپاری ،کاهش هزینههـا، بـازار گرایـی، نتیجـه محوری، عملکردگرایی، مأموریـت محـوری، مقـررات زدایـی، مشـتری مـداری، عـدم تمرکـز، شفافسازی و پاسخگویی، سادهسـازی و تغییـر سـاختاری، مشـارکت، تکنولـوژی اطلاعـات و آموزش بوده است.
نظام مدیریتی در گمرکات کشورها
امروزه در عرصة اقتصاد و تجارت جهانی، نوع و چگونگی مبادلات تجاری اشخاص؛ اعم
ازحقیقی و حقوقی با یکدیگر و برقراری مناسبات تجاری فیمـا بـین کشـورها و گسـترش روز افزون آن خروج از سیستمهای سنتی بازرگانی را میطلبد که عموماً بر اساس تبـادل اسـناد و مدارک کاغذی پایهریزی شده است. این امرحرکت به سوی اقدامات نوینی را توصیه مینمایـد که همسو با تغییرات مـداوم، افـزایش حجـم مبـادلات و میـزان بهـره منـدی از آن را شـامل میشود.
یکی از سازمانهایی که عملاً اساسیترین نقش را در بنیـة اقتصـادی یـک کشـور ایفـا مینماید، گمرک است. ساختار تشکیلاتی و سازمانی گمرک در کشـورهای مختلـف، متفـاوت است. این نکته که گمرک بهعنوان یک بدنه و هیأت مستقل، در وزارت امنیت داخلـی ایـالات متحده آمریکا و یا وزارت گمرک و مالیاتهای عمومی در کشورهایی مانند آرژانتین، بلژیک و یا آمریکای لاتین ظاهر شده باشد و یا در قالب معاونتهای وزارتخانهای در کشـورهایی؛ همچـون ژاپن، استرالیا، کره و ایران تعریف شده باشند، در اصل قضیه، تفاوت چندانی ایجاد نمیکنـد.
اولین و اصلیترین رویههای گمرکی در هر کشور صادرات و واردات و تبادل کالا اسـت کـه در حقیقت اساسیترین بخشهای اقتصاد ملّی یک کشور را تشکیل میدهند. نقش تعیین کننـده گمرک در هدایت مؤثر و مطلوب جریان تجارت بینالمللی و تـأمین جایگـاهی شایسـته بـرای کشورهای متبوع در عرصة بازرگانی جهانی امری شناخته شده است. اما تسهیل در امر تجارت جهانی واقعیت گریزناپذیر اقتصـاد رقـابتی امـروزی اسـت و ایـن مهـم تحـت تـأثیر علـوم و فناوریهای جدید محقق خواهد شد. از اینرو کشورها مجبور شدهاند با تجدید نظر و بازنگری در قوانین و مقررات تجاری و رویههای گمرکـی خـود و تـدوین سیاسـتها و خـط مشـیهـای کلی،این رقابت سخت اقتصادی را جدی گرفته و راه پیشرفت را در کمترین زمان ممکن برای تسخیر بازارهای رقابتی هموار سازند. ظهـور و تأسـیس سـازمانهای جهـانی، کنوانسـیونهـا و پروتکلهای بینالمللی، اتحادیههای گمرکی و اقتصادی و غیـره ناشـی از ایـن تحـول جهـانی است. افزایش حجم مبادلات تجاری در سطح جهان حیرت آور و خیره کننده است . براسـاس آمار سازمان جهانی تجارت، ارزش صادرات کالایی جهان از رقم 4920 میلیـارد دلار در سـال 1995 به رقمیبیش از 10159میلیارد دلار در سال 2005 بالغ گردیده است.
در شرایط جدید تولیدکنندگان و صادرکنندگانی موفق بودهاند که بـا بدسـت گـرفتن بازار رقابتی و در برخی موارد انحصاری کردن این بازارها- که نتیجة حضور فعال و مستمر آنها بوده است- توانسته اند ضمن افزایش کیفیـت تولیـدات، بـا همسـو شـدن در مسـیر شـرایط و ضوابط سازمانهای تجاری جهان در سریعترین زمان ممکن، نسبت به حمل و نقل و جابجـایی
کالا اقدامات مؤثری را ارائه نمایند و در میان سازمانهای اقتصادی نیز همکـاری بـا گمـرک در
رتبه و ردیف اول اهمیت قرار میگیرد. از این رو بوجود آوردن شرایطی کـه بتوانـد تسـهیل و
تسریع در امر مبادلات تجاری را فراهم سازد و تشریفات جابجایی کالا؛ اعم از واردات، صادرات
و ترانزیت را بیش از پیش سادهتر، دقیقتر و کنترل شدهتر نماید و بـا ضـابطهمنـدی بیشـتری
پیش رود، در اولویـت اهمیـت گمـرکهـای جهـان و صـاحبان اندیشـمند اقتصـاد و تجـارت
بینالملل قرار دارد. در این میان گمرکها با روی آوردن به سـوی حـذف تعرفـههـا، تأسـیس
اتحادیههای اقتصادی و گمرکی- که منجر به حذف قلمروهـای گمرکـی در میـان کشـورهای
عضـو اتحادیـه مـیگردیـد- انعقـاد موافقـت نامـههـای تسـهیلات گمرکـی، ایجـاد و الحـاق
کنوانسیونهای بینالمللی ناظر بر فعالیتهای گمرکی، بهرهگیـری از قـوانین ومقـررات مـدرن،
حذف مکانیسمهای سنّتی و دستی در تشریفات جابجایی کالا و بهره منـدی از سیسـتمهـای
اتوماسیون و استفاده از ابزارهای کنترلی مدرن؛ منطقهگرایی و تدوین استراتژیهای تجـاری و
اقتصادی منطقهای را از اهداف آتی خود داشته و برای دستیابی و نیل به این مقاصـد از هـیچ
کوششی دریغ ننمودند.
به همین دلیل، گمرک علاوه بر وظایف سنتی خود که عبارتست از: ارزش گذاری، رعایت مقررات تعرفهای و غیرتعرفهای، صـادرات، واردات مو?قـت، واردات قطعـی، ترانزیـت و...؛ عهده دار مسئولیتهای جدیدی هم در سطح جهانی میشود که عبارتست از: مبارزه با تخلفات؛ اعم از قاچاق (مواد مخدر، کالا، انسان)، جرایم سـازمان یافتـه، تروریسـم بـینالمللـی، اجـرای
کنوانسیونهای بینالمللی در زمینـههـای حقـوق مالکیـت معنـوی، کمکهـای متقابـل اداری،
جلوگیری و منع تولید، تکثیر و انباشت سلاحهای شیمیایی، ورود مـوقت، کنـوانسیــونهـای
مـربوط بـه ایمنـی؛ مانند ایمنـی در کانتینرها، بـنـادر، اسـکلههــا، کشتــیهــا، کنتــرل و
هـماهنگـی کــالا در مـرز، کنـوانسیونهای مربـوط بـه تـسهیـل و مقررات اجباری برقـراری
امنیت در زنجیره عرضة بینالمللیکالا. همچنین ذکر این نکتـه ضـروری اسـت کـه دو محـور
رویههای گمرکی و تشریفات گمرکی، مرز تفکیکی تعهدات و وظـایف گمـرک اسـت و بیشـتر
وظایف نظام مدیریت در قرن بیسـت و یکـم، بـر عملیـات و اقـداماتی متمرکـز مـیشـود کـه
رویههای گمرکی در مرحلة اجرا قادر باشند که با حداقل تشریفات و حداکثر کنترلها و نظارتها
مواجه شوند. و بر این اساس چارچوب جدیدی برای دسترسی به گمرک نـوین طراحـی شـده
است؛ این چارچوب شامل سه فرایند بنیادی، امکان پـذیر و پیشـرفته مـی باشـد.
طراحی مدل چرخه تعالی گمرک ب هعنوان ابزاری برای بهبود و
تعالی گمرکات
پژوهش حاضر از نوع پژوهش نظری و توسعه ای – کـاربردی اسـت و بـرای تجزیـه و تحلیل دادههای حاصل از پرسشنامه مؤلفههای مؤثر در مدیریت گمرک، از روش انگاره نگاری
استفاده شده است. این روش در حقیقت تصویر تفکر گـروه دربـارة موضـوع تحـت بررسـی و
چگونگی ارتباط این ایدهها با یکدیگر و میزان اهمیت آنها است. انگارهنگاری ترکیـب مناسـبی
از رویههای استقرایی و قیاسی پژوهش است؛ به عبارت دیگر این روش هم رویکرد گروه خبره
و روش دلفی را در بر میگیرد و هم رویکردهای آماری و پیمایشی را؛ به همین دلیل از اعتبار
بالایی برخوردار است.
برای گردآوری اطلاعات از روشهای کتابخانهای و میدانی در کنارهم استفاده گردیـده
است. در روش کتابخانهای از شیوههای تحلیل محتوا و بررسی آمار و اسناد و مدارک اسـتفاده
شده و از مجموعه روشهای میـدانی از پرسشـنامه؛ مصـاحبه و نظرسـنجی و نیـز از خبرگـان
داخلی و خارجی استفاده گردیده است.
برای این پژوهش سه پرسشنامه طراحی گردید. پرسشنامهها و جامعة آماری مربوطـه
به شرح زیر است:
جامعه آماری پرسشنامه برای تبیین چارچوب مناسب جهت نظام مدیریت سازمانهای
گمرکهای جهان در قرن بیست ویکم، تمامی خبرگان داخلی و بین المللی گمرک می باشـد
که تعداد آنها پنجاه نفر است.
جامعه آماری پرسشنامه سنجش وضعیت گمرک ایران از نظر چارچوب نظام مـدیریت
سازمانهای گمرکهای جهان در قرن بیست ویکـم، تمـامی مـدیران (389 نفـر)، کارشناسـان
(1082 نفر) و خدمت گیرندگان گمرک (30000 نفر) می باشد.
جامعه آماری پرسشنامه سنجش اعتبار مدل مدیریت سازمانهای گمرکهـای جهـان
در قرن بیست ویکم، تمامی خبرگان گمرک هستند که تعداد آنها پنجاه نفر است.
حجم نمونة آماری از فرمول کوکران بدست آمده و در ارتباط با هریک از پرسشنامه ها به شرح زیر است.
1 .پرسشنامه تبیین چارچوب مناسب جهت نظـام مـدیریت سـازمانهای گمـرکهـای جهان در قرن بیست ویکم، ده نفر (شش خبره خارجی و چهار خبره داخلی)؛
2 .پرسشنامه سنجش وضعیت گمرک ایران از نظر چارچوب نظام مدیریت سـازمانهای گمرکهای جهان،120 نفر مدیر،250 نفرکارشناس،310 نفر خدمت گیرنده؛
3 .پرسشنامه سنجش اعتبار مدل مدیریت سـازمانهای گمـرکهـای جهـان در قـرن
بیست ویکم، ده نفر از خبرگان؛
تعیین شد و پایـایی آنهـا نیـز از طریـق 1 روایی پرسشنامهها از طریق قضاوت خبرگان
محاسبه ضریب آلفای کرونباخ بدست آمد.
روش تجزیه و تحلیل دادهها و مراحل اجرای پژوهش
بررسی و مطالعه مبانی نظری و پژوهشهای انجـام شـده در ایـران و جهـان و مطالعـه تطبیقی ایرانبا چهار کشور جهان بهمنظور شناسایی و استخراج چارچوب مناسب و مؤلفه های مؤثر برای نظام مدیریت سازمانهای گمرکهای جهان در قرن بیست و یکم انجام گردید.
برای تحلیل داده های حاصل از پرسشنامه؛ از روشهای آمـاری، انجـام انگـاره نگـاری، ؛ و برای تأیید شاخصها محاسبه فراوانی و درصد پاسخها و انجام آزمون کای دو و دوجمله ای ومعیارها از روشهای آماری تجزیه و تحلیل علّی (گاما)، برایتعیین نرخ تنیدگی و طراحی مدل اولیه از روش انگاره نگاری؛ برای میزان تناسب مدل نیز از روش ماکزیمم حداکثر تأثیرگذاری یک عامل بر عامل دیگر(MPL ) و ریشه میانگین مجذور باقیمانده ها (RMSR ) استفاده گردید.
تجزیه و تحلیل دادهها با استفاده از نرم افزار LISREL برای شناخت روابط علّی بین ابعاد مختلف چارچوب مناسب جهت نظام مـدیریت سـازمانهای گمـرکهـای جهـان در قـرن بیست و یکم انجام گردید.
تبیین مدل چرخه تعالی مدیریت گمرک (CMECM) همانطورکه گفته شد برای طراحی مدل چرخة تعالی گمـرک از روش انگـاره نگـاری، روشهای آماری و علّی استفاده شد. ابتدا با بکـارگیری شـیوة انگـاره نگـاری و از طریـق روش کدبندی، مستند داده های مربوط به شاخص های مدیریت بهینه گمرک در قرن بیست ویکم در قالــب 53 عبــارت اصــلی اســتخراج و خوشــه بنــدی شــد وبــا بکــارگیری نــرم افــزار System Concept نیز مورد تجزیه و تحلیل آماری چنـد متغیـره قـرار گرفـت، سـپس بـا استفاده از انگارههای نقطهای، نقطهای رتبهای، خوشهای و خوشهای رتبهای، مدل اولیـه بـرای مدیریت بهینه گمرک طراحی گردید و نرخ تنیدگی حاصل از تجزیه و تحلیـل آمـاری چنـد متغیره برابر با 2815/0 بدست آمد. بنابراین بـا توجـه بـه کـوچکتر بـودن ایـن عـدد از 35/0
میتوان به خوشهبندیهای انجام شده و انگاره های حاصل اعتماد نمود . با ایـن وجـود، بـرای
حصول اطمینان بیشتر و جامعیت بخشیدن به مدل، نتایج حاصل از انگـاره نگـاری در قا لـب
پرسشنامه ای تنظیم و بین خبرگان توزیع گردید. داده های حاصـل در قالـب نـرم افزارهـای
SPSS و LISREL نیز تحلیـل شـد؛ ایـن تحلیـل ضـمن تأییـد اعتبـار مـدل، معیارهـا و شاخصهای مناسب را نیز نشان داد و درنهایت با توجه به تجزیه و تحلیل آمـاری انجـام شـده مدل چرخة تعالی مدیریت گمرک گردید