کاشی زرین فام :

در زمینه ی کاشی ها زرین فام بیانگر درخشش فلزی است که بازتابی رنگارنگ 

دارد . 

 بسیاری از محقیقین ساخت این ظروف در جهان اسلام آن روز را به دلیل 

جلوگیری دین اسلام از استعمال ظروف سیمسن و زرین می دانند ، در حقیقت

 این گروه این ظروف را جانشینی برای ظروف نقره ای و طلایی دوران ساسانی

 دانسته اند . 

این تکنیک ابتدا در سده ی دوم در مصر برای تزیین شیشه استفاده

 می شد که احتمالا بعدها در آنجا و نیز بصره ی عراق ، بر روی سفال انتقال 

یافت . 

کاشی های زرین فام برای نخستین بار حدود سده ی سوم ساخته شد و در سامرای عراق و مسجد قیروان تونس پیدا شده است .

 درخشان ترین دوران تولید کاشی زرین فام بین سده های ششم و  هشتم متعلق به سفال های کاشان می باشد . 

تولید انواع کاشی تزیینی زرین فام یا طلایی و به کار گیری آن در معماری به ویژه بناهای مذهبی در اواخر دوره ی سلجوقیان با توسعه تدریجی همراه بود و در دوره ی خوارزمشاهیان به خصوص ایلخانیان به اوج ترقی رسید و در آن تحولی چشم گیر به وجود آمد . 

تصاویر نقش گرفته بر این نوع کاشی بیشتر اشکال انسانی ، حیوانی ، گیاهی و هندسی را در بر می گیرد . 

همچنین نگارش شیوه های متفاوت و موزونی از اشعار فارسی ، ضرب المثل ها ، احادیثی از پیغمبر اکرم و ائمه ی اطهار از دیگر تزییناتی هستند که عموما بر دور و لبه ی کاشی شکل گرفته اند بدنه ی این ظروف رنگی بوده ولی سطح آن ها را یک لایه لعاب کدر سفید پوشانده است .

 لعاب این نوع ظروف دارای جلای خاصی تقریبا مشابه جلای فلزی که ناشی از احیای اکسیدهای فلزی در کوره بوده و به همین دلیل نیز به سفال های زرین فام مشهور شده اند . 

تولید لعاب زرین فام فرآیندی پیچیده و ابهام آمیز دارد ، این نوع لعاب از بکارگیری ترکیبی از اکسید نقره و مس بر روی سطح سرد یک ظرف لعابدار یا کاشی و از طریق پختن دوباره در یک کوره خاموش به دست می آید .

 در این کوره از طریق محدود شدن مقدار هوای وارد شده ، دی اکسید کربن تولید می شود که در نتیجه ، اکسیژن اکسیدها خارج گردیده و به یک فلز خالص تبدیل و سرانجام ، بر سطح کار ثابت می شود .

 هنگامی که اشیا از کوره خارج می شوند ، برای رفع هرگونه نشت خاکی ، به آرامی ساییده شده و به قول ابوالقاسم که می فرماید :" ظرفی که به این صورت حرارت دیده است مانند طلای سرخ بازتاب دارد و چون خورشید می درخشد ." 

هرکاشی لختی زرین فام نیست ولی هر زرین فامی نوعی از کاشی لخت است .

 بسیاری از کاشی های زرین فام به دست دو استاد کار به نام علی ابن ابوزید و محمد ابن ابی طاهر و عمدتا برای اماکن متبرکه ساخته شده اند یک طرح عجیب و قابل توجه بر پشت تعدادی از کاشی های زرین فام سده های هفتم دیده شده که نشان می دهد این کاشی هنگام پخت دوباره بسیار نزدیک به هم قرار داشته اند .

ساخت و طراحی کوره یک عامل حساس بود ، همچنین محل اشیا در داخل کوره ، نوع و مقدار سوخت از اهمیت ویژه ای برخوردار بود . 

قطعات لعاب زرین فام تکنیکی نبود که با دیدن اشیا به آسانی آموخته شود و استادکاران می بایستی آن را آموزش دهند . 

همچنین پیوستگی طرح ها بر روی ظرف های زرین فام بین سده های سوم تا  هشتم نشان داده است که سفالگران زرین فام بین مراکز دوستدار هنر در تردد بوده و این تکنیک را با خود انتقال دادند .

برجسته کاری روی کاشی در دوره ی مغول رواج و عمومیت یافته است . 

در کارگاه های کاشی سازی تخت سلیمان تعداد زیادی کاشی های ستاره ای شکل با کتیبه در حاشیه و نقوش انسان ، حیوان یا گل و گیاه در وسط ساخته می شده ، مخصوصا نقش اژدها روی کاشی های مستطیل شکل بیشتر به شیوه برجسته به چشم می خورد .

منبع:maramat87.blogfa