hc8meifmdc|2011A6132836|Ranjbaran|tblEssay|Text_Essay|0xfcff39bc08000000bc06000001000400
شیب بندی بام
سبک سازی یک پنجره با نمای مصالح بنایی وزیرسازی چوبی قاب بندی نمای دیوار با اسکلتی از تیرهای چوبی و ستون های چوبی نشانده شده بر ته ستون های سنگی که تا پی ادامه یافته، وبا نماکاری آجری و سنگی دیوار جداکننده بسیار سبک با ساختاری از تیرچوبی با پرکننده توفال و یا تیغه آجری با نازک کاری گچ.
ساخت این نوع دیوار در شهر تبریز بسیار متداول است.
4 -استفاده از کلاف چوبی
کلافها قطعات چوبی متصل بهم اند که توزیع بار فشاری و کششی را در اجزای مجموعه یا کل آن همگن می سـازند و از فروپاشی اجزاء یا کل مجموعه جلوگیری می نمایند و جزئی از سازه بنا مانند نعل درگاه، ستون و تیرمی باشند.
قابل ذکر است که کلاف های چوبی در بناهای سنتی تبریز (ایرانی) عموماً در میان نازک کاری گم شده و در محـل هـایی که معمار سازنده نتوانند این عمل را انجام دهد با دادن فرم و تغییررنگ خاص ضمیمة مجموعه کرده انـد و از دیـده شـدن آن جلوگیری می نماید و دیدن آن نیاز به توجه ویژه ای دارد. کلاف های افقی قابل تقسیم به صورت زیرمی باشد:
1-4-کلاف افقی جزیی و کلی در مجموعة موازی صفحة XY .
2-4-کلاف های عمودی جزیی وکلی در مجموعة موازی صفحه های XZ و YZ .
3-4 -اضلاع بادبندی مورب.
4-4-کلاف کلی مجموعه، جمعبندی کلافهای بند 1و2و3 .
1-4 -کلاف افقی جزیی و کلی در مجموعة موازی صفحة XY
صفحة XY و صفحات موازی آن عملاً صفحات اشکوب بنا را تشکیل می دهند واجرای سنگ وآجروخشت بروش گچینی موازی باصفحةXY می باشد . بدین جهت کلافها از کثرت بیشتری در بنا برخوردارند که بصورت چهارتراش یا گردة چوب بوده و دارای اتصال نیم نیم می باشند. این کلاف کشی ممکن است در چند ردیف اتفاق افتد و یک ردیف بیرونی را بهم متصل کند . اگر مواد و مصالح بکار رفته از لحاظ فرم و ابعاد همگن نباشند، مانند سنگ لاشه با ملات ماسه آهک، به منظور همگن نمودن رفتار این تودة مواد و
مصالح کلافها، با فاصله ای از یکدیگر در بین جرزها یا ستونها به کار گرفته می شوند. تقریباً بین تمامی ستونهای آجری، این نوع کلاف، حتی در هرچند ردیف، دیده می شود.
کلاف نیم نیم چوبی در ستون
سقف تیرپوش چوبی با رعایت همپوشانی و یکپارچه سازی کلاف کش چوبی در ستون
2-4 -کلافهای عمودی جزیی و کلی موازی صفحه های XZ
کلافهای عمودی جزئی از کل مجموعه، قطعات چوب موازی محورها بوده و در صفحات XZ و YZ قرار گیرند.
الف ـ کلاف کشی در داخل دیوار مستقل.
سنگ ته ستون، فضایی به قطر ستون چوبی دارد . ستون پس از گذر از وسط آن، ادامه پیدا کرده به درپـوش سـنگ ازاره می رسد (حدود 20 سانت) و در آنجا مهار می شود . نمای ازارة دیـوار را سـنگی تراشـیده تـشکیل مـی دهـد .
ستونهای چوبی با تیرهای سرتاسری به هم متصل می شوند (در هیچ مـوردی سـتون مـستقلاً بـه تیـر متـصل نـشده و دارای زیرسری می باشد. در بعضی موارد دستک هم دیده می شود ). سپس بر روی شبه ته سـتون سـنگی، سـتون و سرستون یا آجر تراش، با پیش آمدگی و تزئینات آجری روی آن، برپا شده و درست داخل آن، با نیم آجـر عقـب نشینی نسبت به ازاره و ستون،دیوار یا خشت چیده شده و پس از آن کاهگل و با گچ سفید می شود.
در بعضی از موارد بین دو تا ستون، تیرچه هایی کمر دوستون همجوار را بهم وصل می کنند.
ب ـ ایوان سرتاسری چوبی با تزئینات و نازک کاری گچی
در تعدادی از خانه های قدیمی تبریز (عصر قاجار) ایوانی کلاً نمای اصلی را می پوشـانده (در طـول و ارتفـاع ) (16) که عرض آن حدود 2 متر است ، این ایوان که کلاً سازة آن چوبی اسـت، بـا نـازک کـاری شـکل و فـرم و رنـگ ایوانی ستوندار با مصالح بنایی را در معرض دید می گذارد که ضمناً د? رِ ارسی را هم در برابـربـاد و بـاران حفاظـت می کند.
ستونهای چوبی این ایوان مستقیم اً به زمین متصل نـشده در وسط ته ستون سنگی، حفـره ای بـرای اسـتقرار قلـم ستون جاسازی و حفر شده که انتهای سـتون چـوبی در آن جــا داده مــی شــود.پــس از نــصب زیرســری روی ستونهای گردة چوبی، تیر سرتاسری را به آن متصل می کنند. اگر طول تیر کافی نباشـد، بـا اتـصال فارسـی بـر، دوقطعه تیر را در محل تلاقـی بـا زیرسـری و سـتون، بـا تسمة فلزی ومیخ و اسکپ یکپارچه می کند.
ساختار عمومی ایوان های بلند در شهرتبریز
طرحی از معماری با نمای بنایی با سازه چوبی سبک مشبک های بسیار سبک به عنوان پرکننده، ساخته شده از نیم استوانه های سفالی نمای پشتی سازه از سمت بام نمای کاذب با تزیینات بنایی (سنگ وآجر) که سازه و ساختار باربر آن از چوب است.
اگر قطر ستون اصلی از لحاظ فرم معمای نازک باشد با قراردادن قطعاتی از تیرهای کوچک چـوبی، کـه فقـط جنبـة قطـور نمودن ستون چوبی را دارند، به قطر ستون افزوده می شود ضمن آنکه این قطعات سبب می شوند ملات بهتر به ستون چوبی بچسبد. در شرایط دیگر ممکن است با سازو (طناب ساخته شده از برگ درخت خرما ) ومیخ، اتصال گچ با ستون چـوبی را مقدور نمایند. سپس با گچ، فرم ستون سنگی تراش، گچبری و حتی رنگ آمیزی می گردد.
برای اجرای سرستون و تویزة کاذب قبل از شروع تیر سرتاسری، اقدام به ساختن تاق چوبی که رابط بین ستون وتیـر اصـلی می باشد، نموده و تیرچة چوبی حد فاصل بین کل بنا و ایوان ریخته میشود و روی آن توفال کوبی شده، کل مجموعـة نمـا، زیر تویزة چوبی، پشت نما و سقف ایوان، با گچ پوشانیده می شود . سپس گچبردر بخشی یا کل آن اقدام بـه گچبـری (کـه عموماً به شکل سنگ و آجر است) مینماید و سپس آنرا رنگ آمیزی می نماید.
ستونهای چوبی که همواره یکپارچه بوده و حداکثر طول آن به شش متر می رسد، تابعی از ارتفاع بیرون زدة بنا از زمـین در نمای خود می باشد. ولی شاه تیرهای سرتاسری، که ممکن است طویل تر شوند، از قطعاتی تشکیل می یابند که به روشـهای مختلف یکپارچه میگردند، که عام ترین آنها فارسی برنمودن سر دو قسمت تیردر محل ستون است.
هیچ ستونی بدون زیرسری به تیر اصلی افقی مرتبط نمی شود. طول زیرسری همیشه چند برابرقطر ستون است که در بعـضی موارد سر ستون گچبری روی آنرا می پوشاند. برای اتصال ستون به زیرسری فاقی در زیرسری به وجود مـی آورنـد و زبانـه ای به همان ابعاد در ستون تعبیه می کنند. مجموعه بوسیلة میخ وتسمة آهنی یا تخته، یکپارچه می گردد.
3-4 -اضلاع بادبندی مورب.
الف ـ بادبندهای روی صفحة افقی
در فضاهایی که با چند ردیف ستون چوبی ساخته می شوند، در بالاترین نقطة ستون، روی تیرهـای سرتاسـری تیرهـای چوبی بصورت افقی و قظری به منظور مهار نمودن ستونها و جلوگیری از جابجای ی نوک آنها اجرا مـی کننـد (بادبنـد).
احتمالاً در مساجد کنارة در یاچة ارومیه (بناب، عجب شیر، مراغه ...) وجود دارد. (در شهر تبریز این نوع بادبند افقـی دیده نشد ولی در چهل ستون اصفهان مشهود است).
ب ـ بادبندهای مورب در صفحة قائم:
بادبنــدهای مــورب ماننــد شــکل امـروزی دیـده نـشده اسـت ( بـه علت مشکلات اجرایی یا نداشتن
قطعه چوب طویل) ولی با نـصب قطعـات چــوب مـورب در کنــار ستونها، به این امر مبادرت کـرده اند.
محل در وپنجره و بازشوهای بزرگ می تواند حوزه هی خطرسازی در برابرنیروهای زلزله باشند. قاب های مقاوم می تواند از مقدار تخریب بکاهند.
در بعــضی از بناهــا، در هــای ارســی تبــدیل بــه قابهــای چــوبی شــده انــد (صفحات و نوع اجراء بیانگر این مهـم است).
استفاده از انواع مناسب بست و محل اتصال بین چوبها بجای استفاده از میخ باعث استحکام بیشر چوبها به هم می شود.
5 -به حداقل رساندن تزئینات الحاقی.
ارتباط نازک کاری با سازه به سه صورت می باشد:
1-5 -نازک کاری که با سفت کاری بنا ساخته شـده یعنی بخشی از سفت کاریها، تزئینی نیزمی باشد.
2-5 -نازک کاری که پس از پایان سفت کـاری بـه بنا الحاق شده.
3-5 -نازک کاری که پس از سفت کاری با چـوب یا سازو (طناب برگ درخت خرما) آویزان می شود،
تخریب و سقوط نازک کاری صرف نظـر از آسـیب مستقیم آن، بعلت ریختن، تغییراتی عمده در فرم فضا ایجاد می کند کـه ممکـن اسـت در شـرایط بحرانـی روحی زلزله، خطرناک باشند. بـدین دلیـل در تبریـز
کمتر از تزئینات آویزان، مانند هفت کاسه و مقـرنس استفاده شده است . همچنین در تبریـز، یـزدی بنـدی (کاربنـدی تزئینـاتی) کمتـردیـده شـده وبجـای آن کاربندی بکار گرفته می شود.
بر روی سازة بنا یک پوسـته گـچ زنـده بـه قطـر 3 میلیمتـر کشیده می شود و سپس خطوط هندسی بر روی گچ انتقال پیدا می کنند . گچبر بخش زائد را کلفت تر از بند آجر بریـده و برمی دارد (بندهای تزئیناتی ممکن است از بنـدهای آجـری تبعیـت کـرده و یـا طـرح متفـاوت بـا آجرچینـی را بـه نمـایش
بگذارند). سپس اقدام به رنگ آمیزی آجرها می نماید که عملاً وزن بسیار سبکی را دارا می باشد. نحوه اتصال چوبهای قاب پنجره به یکدیگر نحوه اتصال ستون به تیر چوبی نمونه آجرکاری با بند کشی های برجسته
پانوشت ها
1 -ن.ن.آمبرسز و چ.پ.ملویل، تاریخ زمین لرزه های ایران، ترجمة ابوالحسن رده، چاپ اول، صفا 1370.
2 -یحیی ذکاء، زمین لرزه های تبریز، کتابسرا، تهران، زمستان 1368 .
3 -علی مظاهری، جادة ابریشم، جلد اول، مترجم ملک نوبان، موسـسة مطالعـات وتحقیقـات فرهنگـی، تهـران 1372 ،ص
.390
4 -ن.ن.آمبرسز و چ.پ.ملویل، تاریخ زمین لرزه های ایران، ترجمة ابوالحسن رده، چاپ اول، صفا 1370 ،ص 175 .
5 -یحیی ذکاء، زمین لرزه های تبریز، کتابسرا، تهران، زمستان 1368 ،ص 115 .
6 -همان منبع صص 51-49 .
7 -همان منبع ص66 .
8 -همان منبع ص 130 .
9 -همان منبع ص 111 .
10 -همان منبع ص 75
11 -همان منبع ص 108 .
12 -همان منبع ص 124 .
13 -پروژة درس مرمت بنا، مسجد بنی هاشم، مرکز اسناد دانشکدة معماری و شهرسازی دانشگاه شهیدبهشتی، ص 5338 .
14 -پروژة درس مرمت بنا، خانة رستگار، مرکز اسناد، 5243 .
15 -پروژة درس مرمت بنا، منزل اردوبادی، مرگز اسناد، 5150 .
16 -پروژة در سمرمت بنا، منزل شربت اوغلی، مرکزاسناد، 4839/4343 .
برداشت آزاد: پروژة درس مرمت بنا، مرکز اسناد، خانة سلماسی، منزل خیریة نوبر، مسجد حاج صفرعلی، منزل حیدرزاده.