hc8meifmdc|2011A6132836|Ranjbaran|tblEssay|Text_Essay|0xfcff33bc080000000307000001000300
دکترفرهـادفخـاری تهــرانی
مقابلة پدرانمان با زمین لرزه در تبریز
شیوه های تأمین ایمنی ابنیه در برابر زلزله در معماری سنتی شهر تبریز
اثرات زلزله برروی شهرتبریز، با دو فاکتور از شهر ومناطق دیگرمتمایز (روشن تر) می گردد.
نقشه راهنمای احتمال (ریسک) زلزله خیزی ایـــران، همراه با نمایش برخی از راه های جاده ابریشم، مسیرهای جنوب- خلیج فارس به ماورای قفقاز، وغرب به شـرق در فلات ایـــران. چنان که دیده می شود، شهرتبریزمحل همرسی تمامی مسیرها بوده است.
دکترفرهـادفخـاری تهــرانی
1 -قرار گرفتن تبریز در یک کاسة طبیعی (محصور شدن بین کوهها) و عوامل طبیعی دیگر و قرار داشـتن تبریـز در محـل تقاطع (چهارراه) اقتصادی جهان آن روز، شمالی جنوبی (بغداد و قفقاز)، شرقی غربی (چین، استانبول، اروپا) جابجایی شـهر را پس از وقوع هرزمین لرزه، غیرممکن می ساخت.
2 -سرمایة دفن شده در زیرآوار حاصل از زلزله در بازار، و حضور فعال خریدار (کاروانهایی با مبدأ تبریز) انسانها و شـهر را مجبور می کند که سریعاً زندگی عادی را از سرمی گیرند.
مطالعه برروی آثار برجای مانده از معماری سنتی شـهر تبریـز ، بیـانگر ایـن واقعیـت اسـت کـه بـرخلاف پنـدارهای واهـی پیرامون که مبنی است بر عدم مقاومت بناها و سازه های سنتی در برابرزلزله ، شیوة ساخت و ساز ابنیـه در تبریـزدر جهـت مقاوم سازی ابنیه در برابر زلزله بوده است . علاوه برنمونه های برجای مانده از ابنیه ، اسـناد ومتـون تـاریخی نیـز گـواه ایـن مدعا می باشد . وجود کتاب زمین لرزه های تبریز شاید دلیل واضحی براین حقیقت می باشند . وقوع زلزله هـای متعـدد در تبریز و سعی در مقابله با آن سبک ویژه ای از معماری را به وجود آورده که شامل ، حذف عناصرآسـیب رسـان ، اسـتقرار بنا در عمق زمین (ریشه دار شدن بنا در خاک) ، سبک کردن بخـشهای فوقـانی بمنظـور پـایین آوردن مرکـزثقـل ، کـلاف کشی افقی و قائم با چوب بمنظور تأمین انسجام بنا ، بحداقل رساندن تزیینات ، مستند سـازی زمـین لـرزه روی بنـا بـصورت نوشتاری و تعمیراتی مکتوب، می باشد . بخش ذیل به شرح مواردی از تمهیدات معمارانة پدرانمان در شهر تبریز برای مقابله با زلزله می پردازد .
منظره عمومی تبریزاز بالای کوه سرخاب آنچنانکه شاردن دیده است
دکترفرهـادفخـاری تهــرانی
به یاد استاد بزرگوار شادروان یحیی ذکاء
هر خشت ز سـرمنزل امیــد بجائیست از بس که زمیـن دل مـا زلزله دارد (طبعی سیستانی) گذشت خواری لیک این از آن بود بدتر که هر زمان بزمین اندر اوفتد زلزال (قطران)
پس از هرزمین لرزه که با کشتار و تخریب فراوان همراه است، افکار عمومی تـا مـدتی بـه آن پرداختـه و ایـن اتفـاق توسط ناظران، سفرنامه نویسان، شعرا، وقایع نویسان و ... زنده نگاشـته مـی شـود . بـدین طریـق تجربیـات بـه همـان نـسل و نسلهای بعد منتقل شده و سبب می شود تا طراحان و معماران را هکارها و تمهیداتی را برای حفظ بیشتر جان و مـال مـردم از طریق مقاوم سازی ابنیه در برابرزمین لرزه اتخاذ نمایند.
استفاده از متون تاریخی و گزارشها در خصوص زمین لرزه و بازتاب آن برروی آثاری که زمین لرزه بـرآنهـا حـادث شـده در خارج از ایران سابقة طولانی دارد . بطور نمونه کتاب تاریخ زمین لرزه های ایران
نوشتة ن.ن.آمبرسـیز و س.پ.ملویـل (1( در سال 1982 کمبریج از این مقوله است.
در مورد ایران یکی از نمونه های بارز و کاملاً منحصر به فرد این اسناد که مختص یک شهراسـت کتـاب زمـین لـرزه هـای نوشتة شادروان استاد یحیی ذکاء می باشد. (2 (تبریز شهرتبریز به واسطة قرار گرفتن در مسیر جادة ابریشم و جاده های ارتباطی بسیار مهم شـرقی - غربـی و شـمالی- جنـوبی، از موقعیت ویژه ای در طول تاریخ برخوردار بوده است . این شهربه لحاظ جغرافیایی نیزبا احاطه شـدن در میـان کوههـا بواقـع
در درون یک کاسة طبیعی قرار دارد . همچنین با توجه به نقشة پهنه بندی زمین لرزه، شهرتبریـز در منطقـ ه ای بـاخطر نـسبی بسیار زیاد واقع شده است . بارزترین پدیدة لرزه ساختی منطقة آذربایجان گسل ه ی جوان شمال تبریز می باشد . این منطقه در طول تاریخ شاهد زمین لرزه های بیشماری بوده که چندین بار موجب ویرانی کامل شهر شده است ولی شهرهـربـار سـریعاً جایگاه خود را در مقیاس بین المللی و مملکتی بازیافته است.
از آخرین زلزله ای که موجب ویرانی شهر شده است است در حدود 230 سال می گذرد. با گذشت زمـان طـولانی بعـضی نسبت به خطرهای ناشی از زمین لرزه دچار فراموشی می شوند اما ن باید وقوع زلزلـه را در آینـده دور از انتظـار دانـست و بـا توجه به اطلاعات آماری زلزله خیزی گذشته ، دورة بازگشت زلزله های شدید و مخرب از 260 تا 379 سال می باشـد . لـذا می بایست جهت پیشگیری لازم از خطرات احتمالی، کلیة ضوابط ساخت ساختمانهای مقاوم در برابرزلزله رعایت شود.
شادروان دکتر علی مظاهری عضو فرهنگستان بین المللی تاریخ وعلوم و مسئول پژوهشی جادة ابریشم در خـصوص شـهر و (3 (بازار تبریز چنین می گوید:
«تجارت تبریز بی اندازه مهم بود، زیرا ونیزیان در آنجا مصنوعات ایتالیا و سایر بلاد فرنگ را با مصنوعات چین و هند مبادله می کردند، اطلس و مخمل و ... و منسوجات خراسان وکاشان و یزد در آنجا می بود.»
بعد از هرزمین لرزه ، اگر حجم تخریب زیاد باشد ممکن است به جابجایی شهربی نجامد؛ مانند زمین لرزة شهرسـتان قوچـان و شهرستان کرمانشاه. این به آن علت است که خاکهای حاصل از بناهای فرو ریخته ب اعث می شود سطح شهربا خاک آوار سست پر شود و برای احداث مجدد ساختمان ها و پی سازی با مشکل شدید روبرو شـوند. اما در مورد شهـرتبــریزبه علت موقعیت اقتصادی شهر واهمیتی که بازار آن داشته پس از هربار تخریب، شهرمجدد در همان مکان ساخته شده است.
«تبریز به تدریج بر همان جایگاه پیشین دگربار ساخته شد . خانه های تـازه را کوتـاه، بـدون طبقـة بـالا و بـا اسـتفاده بیـشتراز چوب ساختند. حتی کاخ فرمانروا نیز با مهاربندی چوبی ساخته شد و شـیوة سـاختم انیِ تـازه ای بـه نـام تختـه پـوش کـاربرد گسترده ای یافت.»
در مورد زلزلة سال 1193) هـ . ق) آمده است: ( 5 » ( زلزلة سال1193 بسیار مخرب بود، جداری به ارتفاع یک وجـب بـاقی نماند. حصاری در سال 1194) هـ . ق) توسط نجفقلی خان بیگلربیگی از بیم آنکه مبـادا دشـمنان و مفـسده جویـان بـه شـهر بتازند و او به جهت نداشتن برج و باور از شهر نتواند دفاع کند بی درنگ به کار ساختن برج و ب اروی شهر شـد و مـی تـوان گفت فقط دور بازار را محصور کرد که این خود بیانگراهمیت بازار تبریزمی باشد.» در شهرهایی همچون تبریز که بیشتر در معرض زمین لرزه بوده اند، مشاهده می شود که مقابله با آن، اثراتی در شیوة ساخت و ساز معماری بناها بر جای نها ده است. این تأثیرات را در نحوة استقرار، شـکل ظـاهری، نـوع سـازه و یـا حتـی در تزئینـات معماری، می توان مشاهده کرد ومورد مطالعه قرار داد.
آشنایی حرفه ای اینجانب با شهرتبریز از سال 1358 با سه سال سرپرستی دفتر فنـی ادارة حفاظـت آثـار باسـتانی آذربایجـان شرقی و اردبیل آغاز شده و بصورت مدرس و مرمت کار ابنیة تاریخی تا به امروز ادامه داشته اسـت . در واقـع ارتبـاط حرفـه ای اینجانب با شهر تبریز به آن سه سال خلاصه نشده و این ارتباط را بواسطة علاقـة شخـصی، بـه اشـکال مختلـف در زمینـة تدریس، کارشناس طرحهای عمرانی (در زمینة مرمت و احیاء بنا های تاریخی)، استاد راهنما در پروژه هـای مطالعـاتی و ... حفظ نموده ام.
این بخش حاصل از تجربیات، مطالعه چندین بارة کتاب زمین لرزه های تبریز و گزارشها و یافتـه هـایی اسـت کـه در قالـب پروژه های دانشجویی نگاشته شده اند . در جمع بندی کلی از این یافته ها چنین بنظرمی رسد که در گذشته، سـاخت و سـاز در تبریز با نگرش مقابله با زلزله بوده و معماران سنتی در شیوة احداث بناها همـواره بـه ایـن مـسئله توجـه داشـته و سـعی در مقابله با آن نموده اند . در شهرهای زلزله خیزی همچون تبریز، تمهیداتی که معماران سنتی در مقابله با زلزلـه و ایمـن سـازی هر چه بیشتر بناها بکار برده اند روشی از ساخت و ساز را بوجود آورده که در اینجا سعی شده، با توجه به مستندات و متـون
تاریخی و بررسی نمونه های بر جای مانده از این نوع ابنیه به گوشه هایی از آن پرداخته شود.
ارائة این مقاله با استناد به اشعار، باورها، گزارش ها و اسناد مکتوبی است که بیانگر ویژگـی آن جـزء بنـا و عنـصرمعمـاری است که در جهت مقابله با زلزله هماهنگ شده است و بجاست که مرمت کار، در صورت یافتن چنین جزئیـاتی در بناهـای سنتی، در حفظ ومستند سازی آن کوشا باشد.
ضمناً هرگونه نقصان یا اشتباهی که در این مقاله دیده می شود به دلیل ضعف درک و کمبود اطلاعات اینجانب وپـرداختن به این موضوع برای اولین بار بوده که از کتاب فوق العاده ارزنده « زمین لرزه های تبریز»، نتوانسته ام استفادة بهینه را بنمایم و چشم بدست استادان بزرگوارم دارم که با نقد خود راهگشای بنده باشند.
روش های مقاوم سازی و مقابله با زلزله در شهر تبریز طیف گسترده ای بخود می گیرند که شـمه ای از آن بقـرار ذیـل مـی باشند:
1ـ حذف عناصرآسیب رسان.
2ـ استقرار بنا در عمق زمین (ریشه داشتن بنا در خاک).
دکترفرهـادفخـاری تهــرانی
3ـ سبک کردن بخشهای فوقانی و پایین آوردن مرکزثقل.
4ـ کلاف کشی افقی و قائم با چوب بمنظور تأمین انسجام بنا.
5ـ به حداقل رساندن تزیینات الحاقی.
6ـ بافت آجری پیوسته در پی سازی.
7ـ مرمت ساختمانهای آسیب دیده از زلزله و بازیافـت مـصالح و مـستند سـازی زمـین لـرزه، روی بنـا بـصورت نوشـتاری و تعمیراتی مکتوب.
دکترفرهـادفخـاری تهــرانی
1 -حذف عناصر آسیب رسان
در میان بناهای قدیمی به ج ای مانده از گذشته در شهر تبریز، بناهایی که دارای عناصر شاخصی چون ایوانهای رفیع، مناره و گنبدهای دوپوش گسسته باشند، بندرت ب ه چشم می خورد. از بناهای رفیعی کـه متعلـق بـه دوران ایلخـان وتیموریـان بـوده (زمانی که تبریز خود پایتخت ایران و از مراکزمهم شهری محسوب می شده ومعماری باشکوهی همچون سـبک آذری در آنجا شکوفا شده است) متأسفانه کمتراثری برجای مانده است.
بناهایی با ایوان رفیع و یا برج مقبره هایی از دورة ایلخان که عموماً در دیگر شـهرهای قـدیم بـه چـشم مـی خـورد در حـال حاضر در تبریز وجود ندارد ؛ به استثنای جرزهای ایوان ار گ علیشاه که قبل از حادث شدن زمین لرزه سقف آن فرو ریختـه وهم اکنون داغی (اثر) مناره های تخریب شده در طرفین باقی ماندة جرز آن قابل رؤیت است.
مناره ها که رفیع ترین و شاخص ترین عنصرمعماری سنتی ایرانی و اسلامی می باشند ، به سبب ناپایـداری و آسـیب پـذیری در برابر زلزله و آسیب رسانی به بناهای همجوار خود، در تبریز کمتـر بـه چـشم مـی خورنـد و بـدین لحـاظ شـکل ظـاهری متفاوتی بخود می گیرند. اصولاً از ویژگیهای معماری سبک آذری، چسبیدن مناره ها به بدنة بنا از سطح زمین اسـت کـه بـه بدنة بنا در طرفین سردر و یا ایوان اصلی و یا در کنجها متصل شده و اندکی مرتفع تراز بنا می باشند.
در مطالعة متون تاریخی به اشعاری برمی خوریم، نقل قول شده از شعرای قـدیم، کـه بـه ناپایـداری و تخریـب منـاره هـا بـه واسطة زلزله و خسارات ناشی از آن اشاره کردند . در کتاب مجمـل فـصیحی، در خـصوص زلزلـة سـال 671) ه . ق) چنـین (6 (آمده است.
« زلزله در این سال در تبریز واقع شده و بسیاری از خانه ها خراب شد و سرمناره ها بیفتاد .» در کتاب روضات الجنان دقیقتـر مطرح می شود: «... در زمان آباقاخان چنگیزی در سنة احدی و سبعین و ستمایه دو دانگه از شب گذشته بود که زلزلـه پیـدا
شد، مردم در خواب بودند، م ناری چند را سربیفتاد وپاره ای خانه خراب شد، مـردم همـه از شـهربـدر رفتنـد و در باغهـا و بیرونها مقام کردند ...»
همچنین در مثنوی زلزلة تبریز، در گفتار میربقایی بدخشانی آمده است
زمیــن از لـرزه چون دریا خروشید منــــار از خاک چون فــواره جوشیـد
تـزلـــزل تــا بحـدی اشـــتلـم کـرد که رفتی هر طرف دیـــوار چون موج
چنــــان بگرفت طوفـان زمیـن اوج که کـوه از یکدگرپاشید چـون گـرد
به ســـرخاب اندران حالـت رسیدم تــلی از ســـودة شنـــجـرف دیـــــدم
غبارش بســــکه هـر سو می برد باد منار از گــــردبادم می دهـــــد یــــاد
اما از آنجا که با حذف منار، یکی از عناصرمشخصه شهری (از دید عام مردم) از میان می رفته، سازندگان ضمن حـذف آن اقدام به جایگزینی میل می نموده اند.
از دید عموم، میل و منار دارای ویژگی های ظاهری تقریباً برابرند، با این تفاوت که منار از حجم و سـاختاری سـنگین تـر و پیچیده تر برخوردار است و در واقع میل را می توان ساده ترین حالت منار انگاشت؛ تا جایی که به صورت سـتون نمـایی بـا ظاهر آجری، گچی، کاشی و یا سنگ ساخته شده اما مصالح اصلی مغزآن ستونی چـوب ی باشـد کـه مـستقیماً بـا سـاختار بنـا عجین می گردد.
همچنین در میان نوشته های پ.م.ژوبر، جهانگرد فرانسوی که از راه عثمانی به ایران آمده، حوالی سال 1220) ه . ق) به این «... تبریز امروز، نظر به وسعت خاک و میزان تجارت، دومین شهر ایران بشمار می رود ... مناره (8 ( نکته اشاره شده است:
های مسجدها کوتاهتر از مناره های مسجدهای ترکیه است » و در مورد کوتاهی ساختمانهای تبریز می نویسد: « بیم از مسجد صفوی حاج صفرعلی در بازار تبریز که بخشی از مناره های آن پس از زلزله پر شده بوده است.
مسجد میل لی (میل دار) در تبریز.
پیش آمد زمین لرزه به مردم آموخته است که ... .» و در سفرنامة آگوست بنتان به این مورد اشاره شده است. « مردم عمارات را زیاد بلند نمی سازند، مساجد مناره ندارند و ... .»
عموماً مناره ها ( بویژه گلدسته های آن که از همگنی کمتری برخوردار هستند، و هنگام زلزله در معرض فروریختن و تخریب بیشتری می باشند. ) ضمن فرو افتادن و تخریب خود باعث تخریب مضاعف اطراف خود نیز می گردند.
تفکر وتلاش برای مقاوم سازی در برابر زمین لرزه تأثیر خود را در مورد فرم گنبدها نیز گذاشته است. در تبریز اثری از گنبدهای رفیع سبک اصفهانی به چشم نمی خورد وبمنظور مقاوم سازی در برابرزمین لرزه آنها را بصورت دوپوش پیوسته اجرا می کردند.
از این موارد می توان به گنبدهای دوپوش پیوسته، گنبد سلطانیه، مسجد کبود تبریز و تنها گنبد دوپوش گسسته (مسجد حاج صفرعلی) اشاره نمود.
2 -استقرار بنا در عمق زمین (قدسی) (9 (گویا که نبودست بجززیرزمین از حادثة فلک دگر جای گریز.
هنگام مطالعة متون قدیمی مربوط به زلزله به موارد م تعددی اشاره شده است که به هنگـام وقـوع زمـین لـرزه، افـرادی که در زیرزمین مستقر بوده اند از این بلا جان سالم بدر برده اند به عنوان مثال ح کایتی مربـوط بـه زلزلـة سـال 1133)ه . ق) «از غرایب زلزلة تبریز آنکه در سنة 1333)ه . ق). ... فتاح نام مرد حمامی که خانة او در محلة میرمیـر بـود (10 (نقل می شود.
احوال زن اوست که در آن زلزلة به شیب زمینی که پنیر گذاشته بودند می رود و در آن اثنا زلزله واقع{می} شـود وتمـامی عمارت خراب شده و شیب زمین نیز و درش و روزن ه اش مسدود می شود و زن حامله بوده است . مدت سه ماه و بلکه بیشتر در زیرزمین می ماند ... بعد از آنکه به تعمیر عمارت بنا گذاردند ... تا بدین دستور بیرون می آورند، مع بچه اش.» و در سنة دیگر مربوط به زلزلة سال 1193) ه . ق) آمده است:
« ... دسته از آنان ناگهان دیدند که از تـه زیـرزمین یـک (11( خانة ویران، نوری از روزنی سوسو می زند، ... با شگفتی دیدند که مردی باآسودگی خاطر بـر روی زمـین نشـسته، بـرروی زانوی خود، کاغذی را در دست لوله کرده، در نور شمع مستغرق در نوشتن ومشق کردن است ». همچنـین در مـتن مربـوط به زلزلة سال1201)ه . ق) می خوانیم که
«بعد از آن زلزله که اهالی در زیرزمین بودند پدرم ب ا آن سیخ آهنـین درگـاهی (12( کاوید من و مادرم خاکها با دست بدین سو می زدیم تا تاب برفت . مادر گفت پدر را بحمداالله این زمین را خـدای عزوجـل
نگاهداشت. پدرم گفت هوا کم است خواهیم مرد، روزنی یافتیم همه نجات پیدا کردیم. »
جیمز موریر، در نخستین سفر خود به ایران، در مورد و ضعیت بناهای تبریزپس از زمین لرزة سال 1220)ه . ق) مـی نویـسد: بیشترین ساختمانهای گنبددار (بویژه گرمابة خانکه بزرگترین گرمابة تبریزاست) ویران نشدند. تنها بنای متعلق به قبل از زلزلة قرن 9 که تا امروز برپا می باشد بنایی در زیرمسجد بنی هاشم است کـه تـا سـال 1371 بـرای کارشناسان میراث فرهنگی ناشناخته مانده بود . این بنا در زمان احداث خیابان سرباز در شرق تبریز (حـداقل 40 سـال قبـل )، شناخته می شود. مرتفع ترین بخش بنا حدود یک متر از کف تمام شدة مسجد جدیدالاحداث بنـی هاشـم پـایین تـر اسـت .
معمار مسجد با یک تفکر هوشمندانه این بنا را حفظ می کند که احتمالاً حوضخانه یک دیوانخانه بوده و چنین بـه نظـرمـی رسد که طی 6 قرن این حوضخانه که زیرزمینی احتمالاً متعلق به دورة تیموری است، بطور مستمرمورد بهره برداری بوده ا (13 )است.
استقرار بنا با سقف پوسته ای و مصالح بنایی در درون خاک، مقابله با رانش حاصله از فرم پوشش را توسط خاک همجـوار بنا امکان پذیر ساخته است و بدین جهت معمار توانسته با پوشش منحنی سقف بناهایی همچون حوضخانه، حمام، آب انبـار و... را بواسطة نیروی فشار خاک، با خیزبسیار کمتری اجرا نماید.
قوسها با خیز کم و بدون تیزه، خیلی بهتراز قوسهای تیزه دار با خیززیاد، نیروی افقی حاصل از زلزله را بـه جرزهـای مقابـل خود انتقال داده و احتمال شکستن قوس کمترمی شود.
احداث بنا در درون خاک مشکلات متفاوتی برای مرتبط نمـودن زیـرزمین بـا محـیط خـارج بـویژه دریافـت نـور طبیعـی و دسترسی بوجود آورده، این مشکلات در زیرزمینهایی که دارای طبقات فوقـانی هـستند و نـور را بطـور مـستقیم و از طریـق (14 (نورگیرهای سقفی نمی توانند دریافت کنند دو چندان می شود.
از آنجا که مزایای استقرار بنا در درون خاک در مقابله با زلزله طبق متون کاملاً بر طراح روشن است، ایجاد پنج ره و درهای ورودی در درون جرزهای باربر، بواسطة اینکه تقریباً کل جرزها درون خاک قرار دارنـد،
نیازمند جزئیات بسیار ویژه و مخصوص بـرای بازشـوها اسـت تـا زیـرزمین حـداکثر ممکن در درون خاک مستقر گردد.
پلان معکوس سقف زیرزمین
تغییرچیدمان پر به رومی،
برای اتصال دوروزن روبروی هم
چیدمان پر
چیدمان رومی
دیوار باربر پاتاق
زیزمین منزل دکتراردوبادی،
مرکزاسناد شمال غرب کشور
پنجره های تعبیه شده در زیزمین منزل دکتراردوبادی
کف پنجره شیب دار و پله پله
پنجره های زیزمین همان خانه
کف پنجره
چیدمان تفلیسی دیوار
متشکل از آجرو سنگ
که بسیار ضخیم می باشد.
3ـ سبک سازی اجزا بنا از راه تغییر مواد ومصالح در طبقات
بعلت کمبود منابع تأمین چوب در ایران، تکنولوژی ساخت بناهای چوبی نسبت به بناها با مصالح بنایی عقب افتاده تـر است. بعلاوه تزئینات وابسته به معماری با زیرساخت چوبی (منب?ت، تراش چوب- خراطی- ، نقاشی) نسبت به تزئینات با زیر ساخت با مصالح بنایی (کاشیکاری ـ گچ بری ـ کشته بری ـ آئینه کـاری ـ نقاشـی و ...) از محـدودیت بیـشتری برخـوردار است.
همچنین آسیب پذیری چوب در برابررطوبت، موریانه، حشرات، قارچ و حریق در مقابل دسترسی آسان به سـنگ در تبریـز و نحوة استفادة راحت از آن و قابل استفا ده بودن مکرر و توجه به رطوبت زیاد خاک، باعث شده سرتاسر جرزهـای سـنگی را بهم کلاف می نموده که در بعضی مواقع شامل نعل درگاه پنجره و تاقچه نیز بوده است و پـس از آن فـضای زیـرزمین بـا تاقی آجری با خیزِکم پوشانیده شده است.
در بعضی از خانه ها ممکن است در زیرزمین ، حوضخانه ساخته شود که با شکوهترین و پرتزئین ترین بنا در کل مجموعـه می باشد. اگر بنا زیرزمین نداشته باشد، حوضخانه در همکف ساخته می شود، ولی همواره جرزهای زیرتـاق حوضـخانه را (15 (با آجر و ملات ماسه آهک می سازند.
جدول زیرنشان دهندة مشخصه ها و ارزش ساختمانی مصالح می باشد.
ویژگی مصالح
نوع مصالح
وزن مخصوص
مقاومت
فشــاری
مقاومت
کششــی
کیفیت اتصـــالات
سنگ لاشه بسیار زیاد متوسط ندارد بسیار ضعیف
آجر زیاد متوسط خوب بسیار کم ضعیف
خشت زیاد کم کم ضعیف
چوب کم خوب خوب خوب
طبقة همکف با چند پله از سطح زمین فاصله می گیرد و دارای جرزهای آجری نازکتر از جرزهای سنگی زیرین مـی باشـد .
در ضمن باستثنای کلاف چوبی زیر سقف (تاقی و چوبی) در بالای سر تاقچه و پنجـره هـای تخـت، کـلاف چـوبی وجـود دارد. در طبقة فوقانی حجم چوب بکار رفته بصورت اجزای عمودی و بادبندها افزوده می شود. حتی در مواردی دیده شـده است که بالای نعل درگاه صندوقه سازی شده تا وزن بنا را کمتر کند.
بعلت شرایط ویژةآب و هوایی در شهرتبریز، زندگی شبانه روی پشت بام (شـام و خوابیـدن ) سـنت نمـی باشـد و تمهیـداتی چون توالت شب، انبار رخت روی بام، دسترسی آسان به پشت بام، دیوارهـای جداکننـده ا ز حـریم همـسایه بـه چـشم نمـی خورند. ولی بعضی از خانه های تبریزدارای بهار خواب یا مهتابی می باشند.
مقطع طولی جرز و سقف در طبقات
دیوار تفلیسی
تاق آجری
جرزآجری با کلاف چوبی
ستون چوبی با نمای بنایی
سقف تیرپوش چوبی
با پرکننده های تخته و توفال
سقف تیرپوش چوبی
جرزهای آجری و چوبی در یکی از خانه های تبریز کاهگل تنها عایق و پوشش بام در برابربرف و بـاران بـوده
که با بارندگی زیاد در تبریز با مشکلاتی همـراه مـی شـده است . برای حل مشکل، با افزودن شیب بام، حرکـت آب را تسریع می نموده اند تا از نفـوذ آب بـر روی بـام کاسـته شود. این شی تا بیش از 8 درصد می رسیده و با دو پـوش نمودن بام از سنگینی بار می کاسـته انـد کـه بعـداً بـا ورود ورق آهن، این نوع بام سازی تبدیل به شبه خرپـا بـا شـیب یــک طرفــه پــاچلاقی ودوطرفــه شــده اســت. در منــازل روســتایی بــرای بدســت آوردن ایــن شــیب تیرریــزی را بصورت شیبدار انجام می دهند ضمن آنکـه بخـشی از تیـر بصورت طره از بیرون دیده می شود که رخبام بنا روی آن نصب می شود.