آب در معماری کویر ( حوض خانه های شهر کاشان )
نگارندگان : محمد علی فاتحی ـ علی فضل الهی
دانشجویان کارشناسی ارشد معماری دانشگاه آزاد اسلامی واحد شیراز
واژه های کلیدی : آب ، کویر ، آب در معماری کویر ، حوض خانه ، معماری حوض خانه
- چکیده :
اگر بناها باعث جدایی ما از طبیعت می شوند تا از سویی ما را از بعضی
عوامل طبیعی حفظ کنند و از سوی دیگر در جای خود گویای قلمـرو انـسانی تـر
باشند و اگر این خصوصیت باعث می شـود تـا کالبـدمان در یـک شـکل ثـانوی و
بیگانه قرار گیرد که گر چه مطلوب نظرمـان بـوده اسـت ، امـا کیفـیتی سـرد و
مصنوعی دارد . این جاست که عنصر آب با نقش حـساس خـود مـا را دوبـاره بـه
طبیعت پیوند می زند . انواع متنوع آب نماها ، فواره ها و رهای آب ، ظرایف
معماری را چون حلقه های یک زنجیر در یک شبکه ارتباطی به یکـدیگر پیونـد مـی
زنند و در هم منعکس می کنند ، گویی پل ارتباطی بین قطعات از هم جدایی اسـت
که معماری پدید آورنـده آن هاسـت . در همـه ادوار ، معمـاران مـا آب را در
مجموعه های خود وارد می کردند و گنجینه ای از خصوصیات فیزیکی و مذهبی را به
خدمت می گرفتند تا معماری آنان از غنای بیشتری برخوردار باشد .
در این میان در معماری مناطق کـویری ایـران ، آب عنـصر حیـات و ادامـه
زندگی وابستگی شدیدی به وجود آن داشته است ، لذا معمـاران ، بـا زیرکـی و
ذکاوت ، ترفندهایی خاص در آفرینش و خلـق عناصـر معمـاری گونـاگون و گاهـاً
منحصر به فرد ، به کار گرفته اند تـا موجبـات آسـایش و راحـتی زنـدگی
انسان کویری را فراهم آورند که ساکنان این نواحی بـه دور از گرمـای طاقـت
فرسای تابستان های کویر ، به زندگی و انجام فعالیت های روزمره در محیطی خنک
و لذت بخش بپردازد .
یکی از این گونه های کالبدی معماری که با استفاده از عنصر آب، در شـهر
کویری کاشان شکل گرفته است، حوض خانه می باشد .
در این شهر تاریخی و مذهبی نوع خاصی بنای مسکونی وجود دارد که در مسیر حرکـت
آبِ قنات هایی که از شهر عبور می کرده اند ، ساخته می شده و در تابستان ها
، به عنوان یک خانه ییلاقی مورد استفاده قرار مـی گرفتـه انـد . ایـن نـوع
ساختمان که به حوض خانه موسوم است ، مـستقل و جـدا از خانـه هـای مـسکونی
احداث می گردیده و با این خصوصیات و کاربری فقط در کاشان وجود داشته (
و تعدادی از آن ها ، هنوز هم وجود دارند ) و منحصراً در ماه های گـرم سـالمورد استفاده قرار می گرفته ، در سـیر و تحـول توسـعه هنـر یـا صـنعت
معماری ابداع شده است .
این نوع بنا ، به عنوان یک مکان مسکونی ، آن هم به صورت منفک و مجزا از
خانه ها و عمارات مسکونی ، پدیده ای است که فقط در شهر کاشان و بعـضی از
آبادی های نزدیک و تقریباً چسبیده به شهر ؛ مانند فین علیا و فین سفلی ، بـه
وجود آمده است و در هیچ یک از شهر ها و آبادی های مجاور کاشان و یـا دیگـر
شهرهای حاشیه کویر ، وجود چنین بناهایی با مشخصه ای که در کاشان وجود دارد
، شناخته نشده است .
داشتن عمارت حوض خانه ، یکی از علایم و نشانه های تشخص و تعیین هم به شمـار
می آمده است و لذا افرادی که از نظر مالی توان ساخت چنین بنایی را می یافته
اند ، به لحاظ ابراز وجود و پیدا کـردن شخـصیت اجتمـاعی و سرشـناس شـدن در
جامعه ، مبادرت به احداث حوض خانه می کرده اند تا علاوه بـر برخـورداری از
فضای مطبوع آن در تابستان ، به عنوان طبقه ممتاز و متمکن جامعـه هـم مطـرح
باشند .
این مقاله در ادامه به بیان انگیزه و احداث حوض خانه ، مشخصه های حـوض
خانه ها ، دلایل احداث حوض خانه های شهر کاشان ، معرفی برخـی از حـوض خانـه
های تاریخی و بررسی انواع حوض خانه ها از نظر طرح و نقشه خواهد پرداخت
مقدمه :
محیط زیست امروز جهان و شرایط و مسائل اجتماعی و همچنین محیط
خانه،دارای چنان متغیرهای گوناگونی است که نمی توان به سادگی با
بازگشت به فرمهای معماری سنتی جوابگوی . آ ابود
بدین لحاظ معماران نیاز به ابداع شیوه هایی برای انطباق
سیستم هاو مصالح تازه با روشهای تجزیه و تحلیل پیشرفته برای
طراحی ساختما ای متناسب با ضروریات مدرن دارند .
معماری سنتی ایران راه حلها و شیوه های منطقی و مناسبی جهت
فراهم نمودن شرایط آسایش انسان ابداع و ارائه نموده است .
طرههای امروزی ما به گونه ای است که ساختما ا در طی تابستان
بسیار گرم و حتی گرمتر از محیط اطراف خود می باشد و در زمستان
نیز بسیار سرد و از لحاظ آسایش ناراحت کننده است و به کمک
تکنولوژی مدرن و تحمل هزینه بسیار و ایجاد آلودگی و اصوات
مزاحم ، سع می ی کنیم ،شرایط محیطی را به شرایط آسایش نزدیک
کنیم ، در صورتی که به هر دلیل این دستگاهها از کار بیفتند ،
زندگی در چنین ساختما ایی بسیار مشکل می . شود
در جهت کاهش مصرف بی رویه انرژیهای فسیلی و آلوده شدن بیشتر
شهرها،از بین رفتن فضای سبز و طبیعی و کاهش ضایعات جسمی و روحی
در ارتباط با به کارگیری بیش از حد تکنولوژی ، بهتر است مجددا در
جهت استفاده از عوامل اقلیمی و برقرار نمودن ارتباط گسسته بین
انسان و طبیعت تلاش شود .
در این مقاله به بررسی حوضخانه های کاشان می پردازیم ،که نمود
همزیستی مسالمت آمیز انسان با طبیعت خشک کویری . است
- آب در معماری ایران :
الف ) آب در معماری پیش از اسلام :
جدا از نقش حیات بخش آب در زندگی ،آب به عنوان عنصری مقدس
همواره نقشی مهم در معماری داشته است . نمود آب در معماری ایران
را می توان در دو دوره پیش از اسلام و بعد از اسلام بررسی . کرد
در دوران قبل از اسلام ، نقش آب بیشتر نقشی تجریدی بود ،
نیایشگاهها (معابد آناهیتاو آتشکده ها )در کنار آب و در ابت
احترام به وجود آب شکل می . گرفتند
آب و آتش به طور مسالمت آمیز در کنار هم قرار گرفته و وصلت خود
را جشن می گرفتند ، مانند آتشکده آذر گشسب و آتشکده
کاویان(فیروزآباد). آب و آتش استعاره هایی متناقض هستند که به
همراه خاک و باد عناصر تشکیل دهنده هستی به شمار می . روند آب وآتش
لازم و ملزوم برای ادامه حیات می یاشند ، هر دو در عین هستی بخشی
یم توانند ویرانگر نیز باشند.علاوه بر نقشی که آب در آتشکده ها
داشته است مهندسان ایلامی به پیشرفتهایی در انتقال آب به نقاط
خشک و نیز تصفیه آب دست یافته بودند .
ب ) آب در معماری دوران اسلامی :
در دوران اسلامی نقش آب در معماری حالت کاربرد می پیدا ی کند.
معماران این دوره کاملا آگاهانه سعی کردند تا بر طبیعت تسلط
یافته و آن را به نظم در آورند . پیش از اسلام معماری به سوی
آب می شتافت و در کنار آن آرام می گرفت ، بعد از
اسلام ،معماران با شناخت قوانین فیزیکی رفتار آب و درک نقش و
تمثیل و ارتباط آن با انسان ،آب را به درون معماری . آوردند
آب به نظم کشیده شده ،در شکلهای هندسی در اکثر بناهای دوران
اسلامی متجلی شده و به نحوی مرکزیت و وحدت در معماری ،درآب شکل
یم . گیرد به این ترتیب آب چنان در ساخت و ترکیب بناهای ما وارد
شد که عملا نمی توان آن را از فرم ساخته شده جدا دانست .
در مناطق کویری و خشک ایران ،آب کمیاب و زندگی بخش ،سبب
شکل گیری معماری آب انبارها ،پایاب ها ،ساباط هاو یخچالها
یم . گردد
در ادامه این مقاله به بررسی نوعی بنا می خاص ی پردازیم ،که
فراهم کننده محیطی مطبوع در گرمای تابستان بوده است و نشاندهنده نبوغ معماران ایرانی در برقراری رابطه مسالمت آمیز با
طبیعت است .
- حوضخانه ها :
حوضخانه نوعی بنای مسکون می ی باشد که با طرحی نسبتا ساده به
عنوان اقامتگاه تابستانی برای بهره برداری در فصل گرما ساخته
یم شده اند. ابداع و احداث حوضخانه ها ناشی از نیاز منطقه به
نسبت وضعیت جوی و شرایط جغرافیایی شهر کاشان و شدت گرما در
تابستان و حاصل قدرت ابتکار معماران خبره محلی . است
حوضخانه ها عموما دارای مشخصه و شرایط زیر بوده اند :
1 (در نقطه ای ساخته می شده اند که آب یک رشته قنات یه صورت
دائمی از آنجا عبور می . کند
2 (اطراف آن به صورت مشجر و یا حداقل اراضی کشاورزی . باشد
3 (پلان مقطع آ ا عموما مربع شکل و بعضا مربع مستطیل
یم . باشد
4 (در وسط همه آ ا بدون استثناء یک حوض است .
5 (جبهه رو به حیاط و صحن حوضخانه همواره به سمت یک درگاه باز
یم شده است .
6 (به نسبت تمکن مالک حوضخانه دارای دو یا چهار اتاق در دو
طرف حوض بوده است .
سیستم عملکردی حوضخانه یه این صورت یوده است که آب از یک سمت
حوضخانه وارد می شده است و با عبور از حوض آب ، از سمت دیگر
خارج می شده است .علاوه بر اینکه عبور جریان آب باعث خنک شدن
محیط می شده است در برخی از حوضخانه ها با ساخت دو بادگیر
بلند و مرتفع در عقب بنا هوای خنک وارد فضای داخلی حوضخانه
یم شده است .
- بررسی پلان حوضخانه ها : پلان عمومی حوضخانه ها معمولا مربع شکل بوده است که یک فضای
نسیتا بزرگ مربع شکل و مسقف در وسط آن ساخته می شده است که
در مرکز این فضای مربع شکل نیز یک حوض آب ساخته می . شود
بک سمت حوضخانه به طرف حیاط یا صحن باغ و باغچه ایست که
حوضخانه در آن بنا شده است .
درگاهی که در این سمت (رو به حیاط )وجود دارد باز می باشد .
جبهه مقابل این درگاه با دیوار ساده ای مسدود می شود که
عموما آب وارده به فضای حوضخانه از زیر این دیوار رد
یم شود. در دو سمت این دیوار هم دو بادگیر حوصخانه ساخته
یم شود که فضای بالای بام را با فضای داخل حوضخانه مرتبط
یم سازد و همواره با ایجاد یک جریان دائمی گردش هوا ، تهویه
مطبوعی ایجاد می شود. در دوطرف دیگر مربعی که مقطع حوضخانه
را تشکیل می دهد ، دو یا چهار اتاق ساخته می شد که معمولا کف
آ ا حدود یک متر از کف فضای داخل حوضخانه و یا از سطح حوض
بلندتر می باشد . این اطاقها به وسیله درهای چوبی با داخل
حوضخانه مرتبط می شوند و بعضا هم به وسیله پنجره از دو سوی
حوضخانه و از فضای باز اطراف نور می . گیرند
حوضخانه به عنوان یک فضای تابستان نشین هم به صورت یک فضای
مستقل و هم به صورت یک فضای جنبی در خانه های مسکونی ساخته
یم شده است .
احداث ساختما ای مستقل تابستانی در خارج از محلهای مسکونی و
در میان باغات یا اراضی کشاورزی داخل یا دورشهر به خصوص در
اواسط دوره قاجار یکی از نشانه های تشخص و اشرافیت بوده است
که به مرور زمان به عنوان یک پدیده مورد نیاز اقلیم ، جهت
مقابله با گرما و به عنوان نوعی مکان مسکونی تابستانی تعمیم
پیدا کرده است
- دلایل احداث حوضخانه ها :
نگاهی اجمالی به انواع بناهای بازمانده از ادوار مختلف تاریخی در
کاشان نشان می دهد که معماری کاشان مستمراً در تحول و بهسازی
بوده است ، به صورتی که در اواسط دوره قاجار شکوه و زیبایی و
همچنین مطبوع بودن فضاهای ابنیه و اماکن مسکونی و عمومی به درجه
اعلا رسیده است .
در همین سیر تحول است که معماران کاشانی به فکر احداث فضاهایی
می افتند که مردم در تابستان هاو در هوای گرم آن ، بتوانند ،
مکان های نسبتاً راحتی در داخل شهر در اختیار داشته باشند که
علاوه بر امکان تحمل گرما به امور شغلی خود هم رسیدگی نمایند و
ناچار نباشند برای فرار از گرمای هوا و استفاده از آب و هوای
خنک مناطق ییلاقی ، در تابستان ها شهر را ترک کنند ،نوع جدیدی
از ساختمان های مسکونی ، مخصوص استفاده در فصول گرما ابداع
واحداث کردند که حوضخانه ها هستند .
هر چند حوضخانه ها قادر نبوده اند ، همه برودت و تهویه ای که در
مناطق ییلاقی قابل دسترسی است ، به صاحبان و سکنه خود هدیه
کنند ، اما در شرایط گرمای هوا ، محیط قابل تحمل و به نسبت آب وهوای کویری کاشان در تابستان ، فضایی مطبوع برای ساکنین خود
فراهم می کرده اند . بنابراین به سرعت موضوع احداث
حوضخانه ها ، عمومیت یافته و با توجه به خصوصیات خوبی که
داشته اند و به سهولت هم قابل احداث بوده اند ، جای خود را در
میان مردم کاشان باز کرده و به عنوان یک بنای مسکونی تابستانی
تعمیم پیدا کرده اند .
منابع :
1 قبادیان ، وحیـد . بررسـی اقلیمـی ابنیـه سـنتی ایـران ، چـاپ دوم
2 بهار 82، انتشارات دانشگاه تهران
3 طاهباز ، منصوره ، اصول یک معماری کویری ، مجله صفه ، صص78ـ81
4 نقی زاده ، محمد ، مبانی فرهنگی معماری پایدار ایرانی
6 کسمایی ، مرتضی ، آشتی با طبیعت ، مهندسان مشاور نوی
7 فصلنامه معماری ایران ،دوره دوم ، شماره 5، تابستان 1380.
9 غفاری ، علی. نظام اسـتقرار و فـرم معمـاری و شهرسـازی در توسـعه
پایدار
10 گلکار ، کورش ، طراحی شهری پایدار در شهرهای حاشیه کـویر ، مجلـه
هنرهای زیبا شماره 8 ، صص 43ـ52
11 امینیان، س?یف االله-حوضخانه کاشان.جلد دوم مجموعه مثالات ذومین کنگـره تـاریخ
معمــاری و شهرســازی ایــران .ســازمان مــیراث فرهنگــی کــشور .چــاپ اول
. 596 الی 579صص.1378
12 علم الهدی ، هدی -آب در معماری ایران.کتاب ماه هنر .خرداد و تیر .82 صص 84. 90 ا