hc8meifmdc|2011A6132836|Ranjbaran|tblEssay|Text_Essay|0xfcfff6c706000000a900000001000c00
همدان بعنوان اولین پایتخت نخستین تشکیلات حکومتی ایران زمین با قدمتی در حدود 2700 سال در مورخ 2 اردیبهشت ماه سال 1370 توسط شورای عالی شهرسازی و معماری کشور به عنوان یکی از شش شهر تاریخی، فرهنگی کشور شناخته شد. پرفسور گریشمن باستان شناس معروف فرانسوی معتقد است نام قبلی شهر باستانی هگمتانه اکسایا یعنی شهر کاسی ها بوده است. آشوریان به منزلگاه های قوم کاسی عنوان کار کاشی داده بودند که کار به معنی شهر و کاسی نام قوم کاسی بود. پس از گذشت زمان آخرین بازماندگان قوم کاسی با طایفه ای آریایی موسوم به ماد که از جنوب سیبری به سمت فلات ایران حرکت کرده و در غرب ایران ساکن شدند بر دولت آشوریان غلبه کردند و اولین پایتخت خود را به پادشاهی دیااُکو هنگمتانه برگزیدند که در زبان پارسی قدیم به معنای محل اجتماع بوده و دو واژه (هنگ) و (متانه) به معنی (جا) و (تجمع) می باشد که امروزه از آن با نام هگمتانه یاد می کند. کارکاشی، شهر کاسیان یا هگمتانه همان همدان کنونی است.
در سال 1307 نقشه میدان اصلی شهر همدان (میدان امام خمینی) و شش خیابان سی متری منظم با زاویه ای 60 درجه توسط معمار شهرساز آلمانی به نام کارل فریش تهیه گردید و به سبک باروک که شیوه معمول قرن 19 و 20 در اروپا بود از سال 1309 تا 1312 ساخته شد که حاصل آن 6 خیابان : اکباتان ـ باباطاهر ـ دکتر شریعتی ـ بوعلی ـ تختی و شهدا بود که این خیابانها در محل الحاق به میدان اصلی شهر در دو طرف دارای گنبدهایی با پوشش فلزی هستند که دوازده تابلو به نام دوازده پیشوای دینی شیعیان در کنار آنها دیده می شود. تنها در حد فاصل خیابانهای شهدا و اکباتان در سال 1325 در جریان یک آتش سوزی از بین رفته است که بجای آن بنای فعلی بانک ملی شعبه مرکزی احداث گردیده که متأسفانه با سایر بناهای اطراف میدان هماهنگی ندارد.
چنین شهرهایی در جغرافیای شهری، شهرهای شعاعی با دوایر متحدالمرکز نامیده می شوند که در ایران ، تنها ، میدان امام خمینی همدان چنین است.
افسوس که میدان شهری با چنین پیشینه تاریخی و قدمت ارزشمند خود سالهاست که فاقد تندیسی در خور فرهنگ مردم و تمدن آریاییست .
بازار قدیمی همدان که مجموعه ایست از بازار سنتی وکاروانسراهای شهر همدان از 38 بازار و راسته بازار و 26 سرا و کاروانسرا تشکیل شده است که بازمانده ایست از معماری دوره قاجاریه و با وسعتی در حدود 30 هکتار به دو صورت عمده فروشی و خرده فروشی فعالیت می کنند که در حد فاصل دو خیابان اکباتان و باباطاهر و دورادورِ مسجد جامع همدان قرار گرفته است در گذشته به علت موقعیت خاص جغرافیایی همدان و قرارگرفتن در مسیر راه های ارتباطی شهرهای غربی، و نیز زائران انبوهی که از ایران میانه و مناطق دوردست جهت زیارت عتبات عالیات ـ در همدان توقف می نمودند، این شهر از اهمیت خاص اقتصادی و جغرافیایی ـ به ویژه از دوران صفویه و توامانی دین و سیاست ـ برخوردار بوده است ـ از این رو بازاری در خور می بایست که بازدیدکنندگانی همچو ویلیام جکسون را طبق سفرنامه اش به ایران از بازار همدان شگفت زده کند. وی در این باره می نویسد: « بازرگانان از این شهر بعنوان انبار ایران یاد می کنند، از جمله کالاهای بازرگانی اجناس چرمی را باید نام برد زیرا همدان شهر دباغخانه هاست (در سال 1921 میلادی همدان 150 دکان دباغی داشت)، همدانی ها در ساختن و عمل آوردن پوست گاو و گوسفند و ساختن اجناس تجملی از آنها شهره شده اند، نمدهای نرم سفید که برای زیرانداز ، نمدزین ، کپنک و شولای چوپانان بکار می رود و کلاه های پوستی شبیه کلاه خود در هیچ جای ایران بهتر از همدان ساخته نمی شود».
بازارهای همدان مانند بازارهای اغلب شهرهای قدیمی مسقّفند و از بافت معماری اسلامی برخوردارند ، جز نُه راستا ، بقیه در دو سه دهه قبل به دستور مسؤولان وقت ، از باب تجدد گرایی سقف آنها را برداشته ، و با گذشت زمان صاحبان اماکن تجاری برای استفاده از زیربنای بیشتر طرفین آنها را خراب کرده اند، که با تیرآهن و دیوارهای تیغه ای بازسازی کرده، اصالت خود را از دست داده اند.
هر یک از راستاها در بازار مختص یک نوع مال التجاره یا پیشه ورانی است که دارای حرفه مشترکی هستند، از این رو مردم بر حسب احتیاجات خود می دانند برای تهیه نیازمندیها به کجا مراجعه نمایند. بر اساس نیاز های بازار عناصری شکل گرفت که در بازار تأثیر به سزایی داشتند.
سبزه میدان: در ابتدای بازار همدان از ضلع شرقی خیابان باباطاهر فضای بازی وجود دارد که مواد فاسد شدنی چون میوه و سبزیجات در آنجا ارائه می شود و یکی از ورودیهای مهم بازار را شکل می دهد.
تیمچه: در بازارها هر تیمچه محل عمده فروش اجناس مربوط به یک صنف می باشند و از آنجایی که راسته ها به خرده فروشی مشغولند و با توجه به توانایی اقتصادی تیمچه ها زیبا و پر تزئین ساخته شده اند.
دالان: راسته بازارهای کوتاهی هستند که نوعی تیمچه هم محسوب می شوند اما از لحاظ عملکردی نسبت به تیمچه ها از اهمیت کمتری برخوردارند.
مهمترین عنصر در بازار همدان مسجد جامع می باشد که بازار همدان حول محور آن ساخته شده است. جهت رفاه کسبه ای که به مسجد جامع به علت وسعت بازار همدان دورترند مساجد کوچکتری نیز در بازار همدان ساخته شد همچون: مسجد پیغمبر ـ مسجد آقای آخوند .
گذرها : گذر، نیز بازارچه مفصل تری بود که در تقاطع چند کوی (محل) وجود داشت که از معروفترین آنها می توان: سرگذر، و گذر دباغخانه را نام برد.
کاروانسراها : بناهای وسیعی هستند که تعداد زیادی دکان را در بر می گیرند و معمولاٌ مجاور یا متصل به بازار ساخته شده اند و جزئی از آن محسوب می شوند و از مراکز مهم اقتصادی می باشند که در دو طبقه، از طبقه پایین بعنوان دکان (حجره) و دفتر امور تجاری و طبقه فوقانی انبار برای نگهداری کالاها بود در همدان 120 کاروانسرا موجود است که مهمترین آنها یادگار زمان قاجاریه می باشد.
حمام : حمام ها از فضاهای خدماتی بازارها به شمار می آیند که عمدتاً در کنار مساجد بازار یافت می شوند در گذشته همدان چند گرمابه عمومی مخصوص بازاریان و مسافران وجود داشت که فقط روزها فعال بودند.
افسوس که بازارهای عمده بجز چند مورد که بخاطر جایگزین شدن اجناس کارخانه ای وارداتی، هم تغییر نام داده ، و هم محل فروش اجناس متفرقه گردیده و راسته بازارهایی که آشنای سالخوردگان با تمام خاطرات تلخ و شیرین هستند همچو: گیوکش ها ـ موتاب ها ـ کوزه گرها ـ زهتاب ها ـ ... دیگر از پیشه وران و مصنوعات آنها خبری نیست و جز نامی از آنها باقی نمانده و محل فروش اجناس متفرقه گردیده اند تعدادی زیادی از راسته بازارهای همدان با گذشت زمان و در آینده ای نه چندان دور به سرنوشت غم انگیز خود که فراموشیست و باقی ماندن نامی از آنهاست نزدیک می شوند.
بازار همدان با همه آسیب های وارده بر آن از زیباترین آثار معماری ایران محسوب می شود که بازدید از آن حس پویای و فضای زنده و پرتحرک را در ذهن بیننده ای جاودان می سازد.
راستاهای معروف
1- آهک فروشها، سرگذر.
2- آهنگرها/ زنجیرسازها/ چلنگرها، خیابان اکباتان.
3- پالاندوزها، ادامه راستای گلشن تا اول سرنمازگاه.
4- پیغمبر/ گونی فروشها، راستای جلوی مسجد پیغمبر.
5- چاقوسازها، ضلع شمالی مسجد جامع.
6- حکیمخانه/ درِ حکیمخانه، منشعب از خیابان باباطاهر.
7- حسین خانی، منشعب از راستای کلیمی ها/ فلسطین.
8- حاج فضل الله، راستای منشعب از ضلع غربی خیابان اکباتان.
9- حلّاج خانه، ضلع شرقی کاروانسرای میرزا کاظم.
10- حلبی سازها/ حلبی سازخانه، ادامه راستای قنّادها.
11- دبّاغخانه/چال دبّاغخانه، منشعب از خیابان اکباتان.
12- رزین بُرها، جنب امامزاده شاهزاده حسین.
13- زغالی ها، ضلع شمالی میدان امام.
14- زرگرها/ زرگرخانه، منشعب از خیابان باباطاهر، انتهای بازار مظفریه.
15- زنگنه/ مظفریه، ضلع شرقی مدرسه زنگنه.
16- سبزه میدان، اول خیابان باباطاهر (ضلع شرقی آن).
17- سمسار خانه، ضلع غربی کاروانسرای میرزاکاظم.
18- شالار یهودی، بین حکیمخانه و کاروانسرای صمدیه ـ به علت احداث خیابان باباطاهر اثری از آن به جا نمانده .
19- شیشه فروش ها / شیشه بُرها، منشعب از سبزه میدان.
20- صحّافخانه، قسمت غربی کاروانسرای گلشن.
21- صندوق سازها، محوطه ضلع شمالی مسجد جامع ـ انتهای زغالی ها.
22- علاقبندها، ضلع شرقی کاروانسرای شریفیه.
23- فلسطین/ یهودی/ کلیمی ها، منشعب از راستای پالاندوزها.
24- قصاب ها، منشعب از سبزه میدان.
25- قیصریه / موتابخانه، منشعب از راستای گلشن.
26- قیصریه / فرش فروشها، پشت کاروانسرای میرزا کاظم. قبلاً مرکز چیت فروشی بوده، اکنون مرکز داد و ستد فرش می باشد.
27- قبله / نجّارها، ضلع شرقی خیابان باباطاهر.
28- قنّادها/ قنّادخانه، ضلع شرقی مسجد جامع.
29- کاه فروشها ، خیابان شورین / شهدا، روبروی کاروانسرای میرزاکاظم.
30- کفشدوزخانه بزرگ، منشعب از راستای گلشن.
31- کفشدوزخانه کوچک، منشعب از راستای گلشن.
32- کهنه فروش ها ، پشت امامزاده شاهزاده حسین.
33- گلشن، منشعب از خیابان اکباتان ، ضلع شرقی کاروانسرای گلشن.
34- گندمی ها ، ادامه راستای پالندوزها تا محله بن بازار.
35- گیوه کش ها / مسجد جامع، ضلع غربی مسجد جامع.
36- مسگرها / مسگرخانه، منشعب از راستای نخودبریزها / سبزه میدان.
37- نخود بریز ها/ نخود بریزخانه، ضلع شرقی مسجد جامع / ضلع شمالی کاروانسرای شریفیه.
38- نمدمال ها، منشعب از خیابان اکباتان و راستای گلشن، پشت مسجد دباغخانه.