کاشی سنتی رنجبران : میدان نقش جهان

مقاله ها

صفحه اصلی
مقاله ها
میدان نقش جهان

1399/11/14

بدرستی داشتن اطلاعات و شناخت از هر چیزی، بستگی به شناخت ما از فرآیند تاریخی آن چیز یا پدیده دارد. این فرآیند تاریخی ممکن است چند هزار سال تاریخ این مرز و بوم باشد و شاید هم چندین سال. به هر حال این روند که در طول نسلها اتفاق افتاده است به ما کمک خواهد کرد تا عوامل مؤثر و تاثیرگذار را در نحوه شکل گیری یک عنصر، یک پدیده، یک فضا، یک شهر و یا هر چیز دیگری کشف نمائیم.

با درک این فرآیند و شناخت پدیده که اهمیت فراوانی دارند می توانیم به جواب سوالات متعددی همچون گذشته پدیده، چرائی وضع موجود و تخمین چگونگی آینده دست یابیم.

با چنین برداشتی از سیر تاریخی، برآن شدیم تا جایی که در حوصله این سطور می باشد میدان را از میان فضاهای عمومی گذشته بیرون بکشیم و به کمک وضع موجود آن را تعریف نمائیم. در جامعه ای که من می شناسم از میان فضاهای عمومی، میدان فضای باز کارآمدیست که در شهرسازی ایران جایگاه ویژه دارد و به احتمال فراوان، اولین تمهیدی است که انسان برای استفاده از فضای شهری آن را بکار برده است. در شهرهای گذشته و باستان همچون شهر - قدرت و شهر – معبد (قرن های نهم و هفتم قبل از میلاد) کاخ پادشاه، یکی از مهمترین مکان ها تلقی می شد. این مکان بوسیله دیوارهایی از دیگر بخشها جدا می شد و اغلب خودکفا بود. بخش دیگری از شهر محل زندگی اشراف زادگان، سپاهیان و افراد دولتی بود (شارستان).

محدوده پیرامون این بخش از شهر، محل سکونت دهقانان، پیشه وران و به عبارت دیگر محل زندگی مردم بود. فضاهای عمومی اولیه همچون بازارها، میدان ها را می توان در همین فضاها که محل تعاملات اجتماعی و برخورد مردم بوده جستجو کرد و یافت.

بازارها که از دوران مادها در مرحله اولیه جنینی قرار داشت تا دوران معاصر که شکل گیری آن در پی تحولات فضایی و کالبدی کامل شده است مراکزی بودند برای دادو ستد و اغلب در کنار میدان ها. مراکزی که با ایجاد و تلاقی مسیرهای داد و ستد فراوان میدانها را دست خوش تغییر و تحولات فراوانی نمودند تا جایی که آنها را از فضایی صرف برای انجام آداب و آیین های سنتی به فضاهای کاملاً مردمی تغییر شکل دادند.

در ادامه همین تحولات میدانها معمولاً در محل برخورد مسیرهایی بوجود آمدند که به سمت دروازهای شهر کشیده می شدند مسیرهایی که در آن داد و ستد و تجارت رونق فراوانی داشتند. فضاهایی گشوده شده از برخورد و تلاقی این مسیرها معمولاً میدانها را علاوه بر مراکز اجتماعی، اقتصادی به مرکز شهر نیز تبدیل می کرد. پس از شهرهای ایران باستان (نهم تا هفتم قبل از میلاد) که انبارها، کاخ ها، اقامتگاه نزدیکان فرمانروا و بازار در آن اهمیت فراوان داشت در شهرهای اسلامی همچون شهرهای حکومت سلجوقیان عناصری همچون بازار، مسجد، مدرسه، حمام و میدان از اهمیت بیشتری برخوردار می شوند، شکل شهرها در این دوره دارای یک مرکز است که خانه ها به دور آن ساخته شده اند، برای مثال می توانیم از میدان کهنه اصفهان نام ببریدم. میدانی که در پیرامونش مسجد جامع، قصر سلطنتی، عمارت نقاره خانه وقیصریه نیز قرار داشت.

این امر در دوره صفویه به اوج خود رسید و خانه ها به دور یک مرکز اصلی تمرکز قدرت، ثروت و مذهب گرد آمدند. در مسیر این تکامل می توانیم ادعا کنیم میدان نقش جهان با عملکردهای چند گانه اش به مرکز شهری مهمی تبدیل شد که خانه ها به دور آن حلقه زده اند. در همین دوره صفویه بود که میدانها کاملاً مردمی شدند تایید و رسمی شدن مذهب شیعه یکی از بارزترین و اصلی ترین پدیده اثرگذار بر میدان نقش جهان و مفاهیم آن بود. از این زمان به بعد، حضور مردم طبق مفاهیم جدید در میدان گسترده تر شد و علاوه بر عملکردهای سابقش همچون تجارت، تعاملات اجتماعی، ورزش و غیره … بواسطه تجمع به مناسبتهای مختلفی چون اعیاد، عزاداری ها و سوگواری ها اهمیتی بیش از گذشته یافت.

میدان نقش جهان اصفهان

میدان نقش جهان یک مجموعه عالی و نفیس هنری و معماری اصفهان است که بدون تردید تا قرن ها در هیچ کجای جهان نظیر آن بوجود نخواهد آمد. میدانی که محل برخورد انسانها و محل تعاملات اجتماعی فراوانی بوده، فضایی عمومی که جایگاه بروز هنجارها و ارزش های گروه های مختلف انسانی است. فضایی که فرهنگ شهری نیز از آن نشأت گرفته است. این پدیده زیبای معماری اثر هنرمندانه دو معمار ارزشمند و بزرگوار دوره صفویه بنامهای استاد علی اکبر اصفهانی و استاد محمدرضا اصفهانی است که به سال 1011 هجری قمری آن را تکمیل نمودند. مسجد شیخ لطف الله اثر استاد محمدرضا اصفهانی که در مقابل عمارت عالی قاپو، بی هیچ صحن و حیاط و بی هیچ عظمت طلبی و یا تسلط خواهی جبهه شرقی میدان را مزین نموده است. و همچنین مسجد شاه اثر استاد علی اکبر اصفهانی، که یکی از بزرگترین مساجد شهر اصفهان است با ابهت و عظمت خاصی قسمت جنوب میدان را به خود اختصاص داده است.

نقش جهان به سبب ترکیب فضائی اش و وسعتی در حدود 510 متر طول و 160 متر عرض (نسبت ابعاد میدان تقریباً یک به سه می باشد) یکی از میدانهایست که در دنیای امروز هم بی نظیر بوده و مانند ندارد. بدنه پیرامونی نقش جهان از دو طبقه تشکیل شده است (به ارتفاع 8 متر). در طبقه همکف حجره ها و در طبقه دوم اتاق هایی که در جلوی آنها ایوان هائی وجود دارد؛ بدین ترتیب طبقه دوم با ایجاد فضائی نیمه بسته سبکتر شده و ترکیب فضائی جالبی را بوجود آورده است. این بدنه ممتد در اتصال با جلوخان مسجد شیخ لطف الله، مسجد شاه، کاخ جلو آمده عالی قاپو و سردر بازار قیصریه ترکیبات فضائی زیبا و بدیعی را پدیده آورد است.

وجه تسمیه

درباره وجه تسمیه این میدان به نقش جهان می توان گفت در محل فعلی میدان، باغ و کوشکی وجود داشته است که این کوشک با صورتهای مختلف و انواع نقش ها آراسته شده بود و به این مناسبت آن را باغ نقش جهان می گفتند. پس از خرابی باغ و کوشک که آن را به زمان شاه عباس دوم نسبت می دهند به میدانگاه تبدیل کردند. در توضیح دیگر اینکه نام فعلی نقش جهان در دوران سلجوقیان کوشک میدان نامیده می شده است. این میدان در دوره صفویه به دلیل وجود کاخ عالی قاپو نقش مرکز حکومتی را نیز بر عهده داشته است. در این میدان علاوه بر اعلانهای حکومتی، رژه ها، دیدارهای رسمی شاه با سفرا، مردم نیز با حضور در جشنهای ملی و مذهبی، اعیاد، سوگواریها و همچنین داد و ستد، نقش مؤثری در عمومیت و پویایی این فضا بخشیده اند. ناگفته نماند از میدان نقش جهان برای عملکردهای دیگری همچون ورزش نیز استفاده می شده است. بطوری که هرگاه شاه عباس از کار جنگ، لشکرکشی و سفر فراغت می یافت یا می خواست میهمانان خارجی خود را سرگرم کند مسابقات چوگان و قپق اندازی را برگزار می نمود.

فضائی با این کیفیت و تعدد عملکردها میدان نقش جهان را به فضای شهری عمومی تبدیل کرده که هنوز هم در هزاره سوم کم و بیش مرکز تعاملات اجتماعی است. براستی چه زیباست شهرسازی ایران قرن شانزدهم !!

منابع :

مکتب شهرسازی اصفهان. - آسیه جوادی، مجموعه مقالات. - اسفندیار برومند، میدان فضای گمشده در شهرسازی امروز ایران. - دکتر لطف الله هنرور، گوهر تابناک، (مسجد شیخ لطف الله). - دکتر جهانبخش، فضاهای عمومی شهری. - از شار تا شهر، تألیف دکتر سید محسن حبیبی. - میدان نقش جهان اصفهان، مسابقه برکلی کالیفرنیا.

#کاشی سنتی#قیمت کاشی سنتی#کاشی مسجد#کاشی تزئینی#کاشی محراب#تولید کننده کاشی سنتی#فروش کاسی سنتی#کاشی حسینبه#کاشی سر درب

درباره ما

روابط عمومی

آدرس