hc8meifmdc|2011A6132836|Ranjbaran|tblEssay|Text_Essay|0xfcff851205000000bc06000001000300

ارزش اجتماعی فضاهای عمومی

Urban Architecture The Social Value of Public Spaces - 4

 

نکته مهمی که در برنامه‎ریزی و طراحی فضاهای عمومی باید در نظر داشت، این است که فضاهای عمومی فضاهای خالی صرف نیستند و آنچه که ما درون فضاهای عمومی‎مان قرار می‎دهیم، درست به اندازه خود آن فضاها دارای اهمیت است. این فضاها نوعاً با عناصر لندسکیپ نرم و نیز سخت پر می‎شوند که این عناصر کمک فراوانی به شکل‎‎گیری شخصیت فضاهای عمومی می‎کنند. شواهد نشان می‎دهد که مردم از فضاهای عمومی محلی زمانی بیشتر احساس رضایت و استفاده می‎کنند که این فضاها دارای عناصر طبیعی باشند، از این‎رو فضاهای سبز و دلپذیر عموماً فضاهای پرکاربردی در شهر محسوب می‎شوند. بر اساس مطالعه‎ای که در شیکاگو صورت گرفته است، افرادی که در آپارتمان‎ها زندگی می‎کنند، زمانی مایل به استفاده بیشتر از فضاهای عمومی نزدیک خانه‎هایشان هستند که این فضاها طبیعی باشند، نه ساخته دست بشر. این افزایش استفاده از فضاهای سبز به نوبه خود به افزایش تعامل اجتماعی میان همسایگان منجر می‎شود، بدین‎ترتیب که آنها وقتی در این فضاهای عمومی توقف کوتاهی برای نشستن می‎کنند، در بدو امر فقط یک دیدار ساده بینشان اتفاق می‎افتد، اما بعدها به مرور زمان، در سایه این دیدارها، پیوندها و روابط اجتماعی‎شان را عمیق‎تر می‎کنند. بدین‎ترتیب نبایستی از نقش مهم کیفیت فضا در تعاملات اجتماعی غافل شد، چرا که هرچه طراحی فضاهای عمومی مطلوب‎تر باشد، کیفیت تجربه اجتماعی در آنها نیز بهتر خواهد بود. به عنوان مثال برخی یافته‎ها نشان می‎دهند که فضاهای شخصی‎تر و خودمانی‎تر، در فراهم آوردن فرصت‎های لازم برای ایجاد همبستگی اجتماعی، از موفقیت بیشتری نسبت به فضاهای بزرگ‎تر و بی‎روح‎تر برخوردار هستند.

 

 

 

Duke of York Square، Royal Borough of Kensington and Chelsea

 

 

 

با توجه به آنچه گفته شد، طراحی و برنامه‎ریزی فضاهای عمومی، به منظور فراهم‎آوردن مجموعه‎ها و موقعیت‎هایی برای مشارکت‎های شهری و اجتماعی، برای تجربه‎های هنری و برای شادمانی و سرور، ضرورتی است که امروزه بایستی در کانون توجه متولیان امور شهری قرار گیرد، چرا که با خلق فضاهای عمومی مبتنی بر حیات مدنی، جامعه شهری هویت می‎یابد، امکان انباشت تجربه‎های به یاد ماندنی و خاطره‎های فارغ از بعد مکان فراهم می‎آید و فضاهای عمومی به محیط‎هایی فرهنگی و شکل‎دهنده به رفتارهای اجتماعی و هنجارهای عمومی تبدیل می‎شوند؛ محیط‎هایی که در آنها نیازها و تمایلات اساسی شهروندان در نظر گرفته شده است و شهروندان به عنوان بازیگران اجتماعی، نقش خود را در تولید و بازتولید فضای اجتماعی، فضای شهری و به تبع آن حیات مدنی ایفا می‎کنند.

 

 

 

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

 

این یادداشت به همراه سه یادداشت قبلی، در روزنامه همشهری مورخ سه‎شنبه 15 شهریور 1384 به چاپ رسیده است.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ارزش اجتماعی فضاهای عمومی ـ 3

 

 

 

Urban Architecture

 

The Social Value of Public Spaces - 3

 

 

 

یکی دیگر از مزایای فضاهای عمومی برخوردار از کیفیت مطلوب، پتانسیل آنها به عنوان مکانی برای وقوع رویدادهای اجتماعی است. جشنواره‎ها و سایر رویدادها در صورت بهره‎مندی از هدایت و مدیریت شایسته، می‎توانند با گردهم‎آوردن عامه مردم و ایجاد منافع مالی، اجتماعی و محیطی، تأثیر بسیار مثبتی بر محیط شهری داشته باشند. آنها به ویژه می‎توانند کیفیت جامعه مدنی را که در بسیاری از مناطق شهری از بین رفته است، مجدداً به مردم معرفی کنند. یک نمونه خوب در این مورد، جشنواره سالانه First Night در شب سال نو در بوستون است که موقعیت خود را به عنوان یک عنصر کلیدی و اصلی در تقویم شهر تثبیت کرده است. صاحبان مشاغل مختلف که در ابتدا نسبت به پتانسیل این جشنواره شک داشتند، اینک از آن به عنوان عامل عمده ترقی شرکت‎هایشان یاد می‎کنند. همچنین در حال حاضر، علاوه بر جامعه تجاری، جامعه هنری شهر نیز از مزایای این جشنواره بهره‎مند می‎شوند. البته به منظور تقویت رویدادهایی نظیر این جشنواره و بهره‎مندی از منافع و مزایای آنها، متولیان شهرها باید برنامه فیزیکی فضاهای عمومی شهرهایشان را بر اساس جشنواره‎ها و سایر فعالیت‎های اجتماعی مورد نظرشان طرح‎ریزی کنند.

 

 

 

Queen Square، Bristol

 

 

 

یکی از نمونه‎های خوب استفاده خلاقانه و مطلوب از فضای شهری عمومی در Aachen آلمان قابل مشاهده است. زندگی اجتماعی در خیابان‎های این شهر تاریخی با استفاده از یک راهبرد درازمدت جهت حیات‎بخشی به فضاهای مدنی آن و نیز بهره‎گیری از مجموعه بسیار جالب‎توجهی از فواره‎ها و تندیس‎ها که بطور دقیق در سطح شهر جانمایی شده‎اند، رونق بیشتری یافته است. همچنین هنر مردمی ارائه‎شده در سطح شهر، زندگی روزمره در Aachen را به تصویر می‎کشد و موجب ارجاعات تاریخی می‎شود، در عین حال نگاه کردن به این نوع هنر و تعامل با آن مفرح بوده و برای بزرگسالان و کودکان به یک اندازه جذاب است. در ضمن، پشتیبانی مالی از این آثار هنری توسط تعداد زیادی از صاحبان کسب‎وکار و شرکت‎های بزرگ شهر، موجب می‎شود آنها احساس کنند دارای نقش مستقیمی در ارتقاء کیفیت محیط عمومی هستند. نتیجه چنین استفاده‎ای از فضاهای عمومی، شهری با هویت منحصربفرد است، شهری که ساکنان آن نسبت به شهرشان کاملاً احساس مسؤولیت می‎کنند.

 

 

 

 

 

ارزش اجتماعی فضاهای عمومی ـ 2

 

 

 

Urban Architecture

 

The Social Value of Public Spaces - 2

 

 

 

فضاهای عمومی محیط‎هایی برای تبادل فرهنگی، لذت، تفریح، گذران فراغت، زندگی اجتماعی و تبادل افکار، دیدگاه‎ها، عقاید و نظرات هستند. این فضاها به بهترین وجهی نقش مراکز زندگی روزمره را ایفا می‎کند و منعکس‎کننده بسیاری از همان ویژگی‎ها در مقیاس کوچکترند. به بیان دیگر فضاهای عمومی فضای زندگی روزمره شهروندان هستند که هر روز بصورت آگاهانه یا ناآگاهانه در طول راه از منزل تا محل کار ادراک می‎شوند. این فضاها که چندمنظوره و تأمین‎کننده بسیاری از فعالیت‎ها و استفاده‎های ساکنان شهر هستند، فصل مشترک زندگی کلیه شهروندان و تبلور زندگی جمعی آنها محسوب می‎شوند و بر این اساس نقش مهمی در تأمین هماهنگی اجتماعی و تحقق عملی عضویت شهروندان در جامعه ایفا می‎کنند.

 

 

 

Exchange Square، Manchester

 

 

 

فضاهای عمومی به روی همه ما، صرف‎نظر از خاستگاه نژادی، سن یا جنسیت، باز هستند و مخاطبین آن طیف وسیعی از اقشار اجتماعی، گروه‎های سنی مختلف و نظایر اینها را در برمی‎گیرند. بر همین اساس، فضاهای عمومی یک محل گردهم‎آیی دموکراتیک را برای شهروندان و جامعه فراهم می‎آورند. در این نوع فضاها شهروندان بدون آنکه یکدیگر را بشناسند و یا حضور آنها مقید به روابط محیط زندگی‎شان باشد، با همدیگر برخوردهای اجتماعی چهره به چهره دارند که این امر می‎تواند تجمع و کنش‎های بین شهروندان را بارور سازد. در نتیجه فضاهای عمومی اگر بطرز شایسته‎ای طراحی و نگهداری شوند، می‎توانند عامه مردم را گرد هم ‎آورند، مکان‎هایی برای تجمع و ملاقات فراهم ‎کنند و از این طریق پیوندها و روابط اجتماعی میان فرهنگ‎ها و مردم مناطق مختلف را که در بسیاری از مناطق شهری در حال از بین رفتن هستند، تقویت نمایند.

 

فضاهای عمومی واقع در مناطق مسکونی و زیستگاه‎های محلی بخشی از هویت فرهنگی و شخصیت منحصربفرد این مناطق را تشکیل می‎دهند و نقش مهمی در ایجاد حس مکان در آنها ایفا می‎کنند. این دسته از فضاهای عمومی یک کانون اجتماعی بسیار مطلوب و مکان ارزشمندی برای تعاملات اجتماعی همسایگان با یکدیگر فراهم می‎نمایند و بدین‎ترتیب به ایجاد حس حقیقی همسایگی کمک فراوانی می‎کنند.

 

 

 

 

 

 

ارزش اجتماعی فضاهای عمومی ـ 1

 

 

 

Urban Architecture

 

The Social Value of Public Spaces - 1

 

 

 

شهر بارزترین نمود تمایل و نیاز بشر به حیات مدنی و زندگی اجتماعی است، حیاتی که از مجموعه برخوردها و روابط رودرروی مردم با محیط عینی پیرامون، با خود و با دیگران شکل می‎گیرد، حیاتی که سبب می‎شود شهر چون موجودی زنده در گفتگویی چندسویه با ساکنان و بینندگانش قرار گیرد. اصولاً شهری زنده است که تجربه‎ها و انباشت‎های فرهنگی و اجتماعی ساکنانش، در آن موقعیت‎ها و مکان‎هایی برای تجلی بیابند؛ در این موقعیت‎ها و مکان‎هاست که احساس و ادراک شهری شکل می‎گیرد، ملاقات‎ها صورت می‎پذیرند، واقعه‎ها و حادثه‎ها رخ می‎دهند و شهروند در یک زمان ایفاگر نقش بازیگر و تماشاگر می‎شود. فضاهای عمومی شهرها مهم‎ترین این موقعیت‎ها و مکان‎ها هستند؛ این فضاها بستری فراهم می‎کنند که روابط اجتماعی و حیات مدنی در آن جریان می‎یابد.

 

 

 

Victoria Square، Birmingham

 

 

 

فضاها و عرصه‎های عمومی یکی از عناصر ضروری و اساسی زندگی روزمره شهری و مهم‎ترین بخش شهرها به شمار می‎روند. در چنین عرصه‎هایی انواع فعالیت‎های فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی جریان می‎یابد و بیشترین تماس، ارتباط و تعامل میان انسان‎ها رخ می‎دهد. این عرصه‎ها تمام بخش‎های بافت شهری را که مردم به آن دسترسی فیزیکی و بصری دارند، دربرمی‎گیرند و با نگاهی به اطراف خود می‎توانیم نمونه‎های زیادی از آنها را نام ببریم: خیابان‎هایی که بر سر راه مدرسه یا کار، از آنها عبور می‎کنیم؛ مکان‎هایی که کودکان در آنها بازی می‎کنند؛ یا جاهایی که در آنها با طبیعت و حیات وحش روبه‎رو می‎شویم؛ پارک‎های محلی که در آنها از ورزش‎کردن لذت می‎بریم، قدم می‎زنیم و موقع ناهار می‎نشینیم و استراحت می‎کنیم؛ یا به زبان ساده هر جای آرامی که در آن برای لحظه‎ای از شلوغی زندگی روزانه دور می‎شویم.

 

فضاهای عمومی شهرها، از دیرباز بستر کالبدی حیات مدنی و تعاملات اجتماعی شهروندان بوده‎اند، بطوری‎که رابطه میان فضاهای عمومی و شکل‎های حیات مدنی قدمتی به درازای تاریخ شهر دارد. تجربه‎های تاریخی بیانگر تأثیر فضاهای عمومی در شکل زندگی اجتماعی، توجه و علاقه شهروندان به محیط زندگی و آرامش و آسایش شهروندان است. تاریخ نشان داده است که توجه و دقت به طراحی فضاهای عمومی و مناسب کردن آنها برای جشن و سرور، در کنار رویدادهای اجتماعی روزمره و فعالیت‎های شغلی، در تمام ساکنان شهر حس شهروند بودن را القاء می‎کند و آثار و پیامدهای اجتماعی ـ فرهنگی بسیار مثبتی از خود بر جای می‎گذارد.