پرِیناز میزبان- کارشناسی ارشد معماری - دانشگاه آزاد تبریز واحد سماء و سهند

چکیده :

سیمای شهری و جلوگاه بصری شهرهای ما نماهای ساختمانها هستند که چون لایه ای اجسام و مصالح سرسخت ساختمانی را پوشش می دهند . درواقع این لایه حد واسط مابین داخل و خارج خانه ها،ساختمانها و...از ابتدایی ترین مراحل پیدایش معماری در زندگی بشر دارای سیر تحولی قابل تامل بوده که بسیاری آنرا منوط به شرایط ویژه ای می دانند ..این لایه علاوه بر وظایف نخستین خود مانند نقش حفاظتی ،تعیین محدودهای مالکیت رفته رفته وظیفه ابراز هویت ،زیبا سازی محیط شهری و همین طور کارکردهای فرهنگی بسیاری را نیز به عهده گرفته است ولی در بین این لایه ها فضای مهمی که متاسفانه کمتر مورد تاکید قرار گرفته است نمای پنجم یا بام است.گویا ما فراموش کردیم که در مقیاس شهری ساختمانها علاوه بر نمای جانبی نمای پنجمی را نیز دارند که بام ساختمان را شامل می شود و برعکس نماهای جانبی ساختمانهای شهر که بسیار متنوع بوده نمای پنجم از کوچکترین تنوع برخوردار است و اکثرا خاکستری و متروک هستند .در بررسی تیپولوژیک بامهای شهر یک تیپ اصلی قابل شناسایی است .این تیپ اصلی از یک سطح صاف آسفالته تشکیل شده که یک خرپشته از میان آن سر بر آورده است .در این مقاله سعی شده هر چند کوتاه این فضای مهم فراموش شده را مورد بررسی قرار دهد.

کلید واژه ها: نمای پنجم، لایه ، چشم انداز شهری، فضای خلق شده، رابطه پنهان

اگر از منظر تاریخ انسانی به مجموعه یافته های بشر بنگریم در می یابیم که شهر نشینی و مدنیت یکی از مراحل بسیار حیاتی در زندگی بشر به حساب می آید و طی کردن آن اوج فعالیت گروههای انسانی در رسیدن به یک سیستم مترقی برای زندگی بهتر می باشد . شهر چونان یک موجود زنده است چرا که هم حیات قابل اعتنایی دارد و هم مدام درحال تغییر چهره است[1 . [گروهی از کارشناسان این تغییرات را در عرصه شهری ،پوست اندازی بناها می دانند که مانند مد لباس های ما ،همواره در حال تغییر و به روز شدن است . پوشش ساختمان که در ابتدا موظف بود حائلی میان انسان و تهدیدهای محیط خارج باشد اکنون نقشی بس پررنگ تر از سابق به خود گرفته و از ایجاد رابطه میان فضاهای خصوصی و عمومی ،خلوتی و شلوغی ، مصنوعی و طبیعی می گوید. [2[نمای یک ساختمان امروز وسیله ای است برای دیالوگ ، دیالوگی که میان صاحب خانه پرده نشین غایب و رهگذر غریبه برقرار می شود. ولی فضای مهمی که متاسفانه کمتر مورد تاکید قرار گرفته و در بیشتر شهرها فراموش شده است نمای پنجم یا بام نام دارد.اهمیت این فضا از چند جنبه قابل بررسی است .یکی از جذبه ها نقشی است که بامها در شکل دادن به چشم انداز شهری بازی می کنند . از جنبه دیگر بام هر ساختمان در صورتی که با تمهیداتی احیا شود می تواند به عنوان یک فضای مطلوب توسط ساکنان ساختمان مورد استفاده قرار گیرد . حال ببینیم این فضای مهم ساختمانی و شهری در شهر ما چه وضعیتی دارد . بررسی بامهای شهر نشان مید هد که در این شهر بامها فضاهای پس مانده ای هستند که تنها عملکردشان حفاظت از طبقات پائین تر از نزولات جوی است و برعکس نماهای جانبی از کوچکترین تنوع برخوردار است . در فیلم وکیل مدافع شیطان وجود بامهای زیبا و استخرهای زیبا روی بام آنرا به فضای غیر از آنچه در ذهن ماست تبدیل میکند. و یا در فیلم اجاره نشین ها اثر داریوش مهرجوئی نیز اولین چیزی که ساختمان محل وقوع حوادث فیلم را از دیگر ساختمانها متمایز میکند وجود ردیفی از درختچه هائی است که دور تا دور بام ساختمان چیده شده و به صورت اصلی ترین عنصر نمای ساختمان در آمده است . چنانکه استفاده از فضای سبز روی بام در شهر مرسوم شود تاثیر غیر قابل انکاری بر بهبود چشم انداز شهری خواهد گذاشت و بام را به باغ آسمانی تبدیل خواهد کرد . در عین حال شکل بام می تواند یکی از اصلی ترن عناصر شکل دهنده حجم و نمای ساختمان باشد. یعنی نحوه تمام کردن یک ساختمان در قسمت فوقانی یک تدبیر معمارانه می طلبد . در جریان باز سازی ساختمان قدیم پارلمان آلمان در برلین (رایشتاگ) یک گنبد شیشه ای که پیاده رو مارپیچی دون آن قرار می گرفت ،روی بام این ساختمان ساخته شد. به نحوی که بازدید کنندگان با حرکت روی این مسیر می توانند درون سالن اصلی پارلمان را ببینند و نور طبیعی نیز از سقف به کمک مجموعه ای از آئینه ها به درون صحن پارلمان هدایت می شود. سیر درون یک چیز ،به مفهوم سیر در عمق آن است. . سیروسیاحتی که در جستجوی حقایق معماری است حقیقتی که در عمق فضا پنهان شده است[3. [این معماری دارای عامل بالقوه پنهانی است که ما به وضوح آنرا در این ساختمان مشاهده می کنیم.

اگر یادمان باشد یکی از زیباترین مناظر هسته های قدیمی شهرها چشم انداز بامهای آن مجموعه شهری میباشد . مانند چشم اندازهای بامهای سفال و شیروانی های سالزبورگ اتریش یا فلورانس ایتالیا با ترکیب بندی بدیع بامهای کاه گلی در هسته قدیمی بسیاری از شهر های ایران . به یاد بیاوریم که در اقلیم گرم و خشک برای کم کردن سطح خارجی رو به آفتاب از ترکیب گنبدی بام که شدت تابش آفتاب روی آن متفاوت است و نیمی از بدنه گنبد در سایه قرار می گرفت استفاده می شد[4 [یا دست اندازهای بلند و مشبک بامهای قدیمی بوشهر که با ارتفاع بلند خود در روز سطح وسیعی از بام و کوچه را از تابش آفتاب حفظ می کردو هم چنین به دلیل سطح مشبک خود باد خنک شبانه را از درون خود عبور می داد تا سطح بام خنک شود و فضائی به دور از بادهای شبانه برای خوابیدن در شب محیا میساخت. [5

نتیجه گیری:

لایه هایی از محیطهای خلق شده و اجتماعی هستند که فضای طبیعی را دگرگون میسازند و روی آن جای میگیرند، با گذشت زمان انباشته میشوند، و همگی در کنار هم فضای شهری را میسازند. بدین ترتیب شهر، محصول زمان است و وقتی از آن به عنوان یک کلیت جامع شناسانه حرف می زنیم باید بپذیریم که نوعی رابطه پنهان ولی اثر گذار میان ما و محل زندگیمان وجود دارد که تنها با کنترل این رابطه می توان از ساختمانهای سرد و بی سخن شعر را جستجو کرد و ساختمانها را از حالت گنگی و خواب آلودگی در آورد

منابع و ماخذ

1 (مدنی پور، علی - ترجمه ف ،مرتضایی- طراحی فضاهای شهری نگرشی برفرایند اجتماعی و مکانی - شرکت پردازش و برنامه ریزی شهری

2 (تیبالدر،فرانسس - ترجمه م، احمدی نژاد - شهرسازی شهروند گرا

3 (فوریاما، ماسائو، ترجمه م، گنجوی و ح، محمدی - تادائو آندو- نشر خاک

4( توسلی، محمود - ساخت شهر و معماری در اقلیم گرم وخشک

5 (پیرنیامحمدکریم -شیوه های معماری ایرانی - موسسه نشرهنر اسلامی - تهران - 1369

کاشی سنتی رنجبران - کاشی سنتی - کاشی تزئینی - کاشی مسجد - کاشی گنبد - کاشی محراب