جمال الدین سهیلی

عضو هیات علمی دانشگاه آزاد اسلامی قزوین

مقدمه :

اگر در باب طراحی شهری متصور شویم که عوامل ایجاد شده در طراحی ،اجزائی هستند که بتوان آنها را به ابیات یـک قطعـه شعر تشبیه نمود و کل موضوع طراحی شهری را نمودی از یک قطعه شعر دانست ، چنانچه ابیات این قطعه شعر به لحاظ محتوا و آهنگ با هم متناسب باشند ، خواننده افکار و توانمندی شاعر را خواهد ستود، اما در صورت آشفتگی در شعر می توان حدس زد که شاعر آشنایی با کل موضوع نداشته است که این نتیجه گیری در رابطه با موضوع طراحی شهری نیز ق ابل تعمیم است . یعنی هر چه اجزای طراحی شده در یک شهر به لحاظ شکل و محتوا با همدیگر هماهنگ و متناسب باشند ، بیننده در پایان نه تنها از کل سیمای یک شهر لذت خواهد برد بلکه به هماهنگی دستگاههای زیربط و آگاهی ایشان در امرطراحی شهری پی خواهد برد

برخی عوامل و اشکال مبلمان شهری که طراحی شده نیستند مانند پست های برق و مخابرات ،تابلوهای اطلاع رسانی سـازمانها و نهادهای مختلف شهر ، صندوقهای صدقات ...... از یک طرف و عواملی که به منظورزیبا سازی شهر به صـورت آگاهانـه و هدفمند طراحی میشوند مانند فضاهای سبز ، مجسمه های شهری ،چر اغهای روشنایی و آب نماها ، از طرف دیگر مجموعـه ای از مناظر شهری را ارائه می نمایند که مکانیابی ،مقیاس ساخت و ایجاد ارتباط بین آنها می تواند در موفقیت بیشتر مـوثر باشـد . بنابراین بنظر می رسد طرح مسئله دارای ابعاد بسیار گسترده ای بوده و نیاز است که بررسی هر کد ام از موضوعات بشکلی دقیق تر و همه جانبه صورت پذیرد . لذا سعی نگارنده برآنست که موضوع طراحی مجسمه های شهری و? کارکردهای آنهـا در تعریـف هویت و سیمای شهری مورد بررسی قرار گیرد ، ضمن آنکه نمونه هایی از مجسمه های شهری در کشورهای مختلـف معرفـی می شود تا امکان ارائه نتایج کاربردی از این یادداشت فراهم شود

اهمیت موضوع طراحی مجسمه های شهری

کوین لینچ در کتاب سیمای شهر پنج عامل را به عنوان عوامل سازنده سیمای هر شهر معرفی می نماید . در این رابطه میتوان گفت چندین تصویر کلی از هر شهر در ذهن افراد مختلف وجود دارد . این تصاویر کلی همان نتیجـه عوامـل اصـلی در تعریـف هویت شهری می باشد .

یکی از این عواملًنشانه های شهریً می باشند . معمولاً اشیایی که ظاهری مشخص دارند ، مانند سـاختمان هـا ، علائـم ، مجسمه های شهری و یا حتی یک کوه می تواندنشانه ای شهری باشد ، از نظر وی خصوصیات نشانه باید چنان باشد که بتـوان آنرا از میان عوامل بسیار باز شناخت ، عاملی که منحصر بفرد باشد و در ذهن خاطره ای بگذارد . اگـر نـشانه هـا فرمـی واضـح داشته باشند ، اگر با زمینه خود متضاد باشند و اگر محل آنها بر اطراف خود غالب و مسلط باشد ، شناخت آنها بـه آسـانی بیـشتر میسر است و احتمال بیشتر است که بر آن معنایی متصور شد . (1

مجسمه های شهری یکی از مهمترین نشانه های شهری می باشد که میتواند معرف سیمای شهری باشد .

حس مکان و کارکرد آن در مجسمه های شهری

رومیان باستان اصطلاحی داشتند به نام loci Genius یا حس مکان . ظاهراً این اصطلاح مفهوم بسیار گسترده و فراگیری بود و شامل تمام ویژگی هایی میشد که یک مکان را خاص و یگانه می ساخت . این اصطلاح برای یک شهر ، منطقه و بیشه و یا حتی اتاق ها و حیاط های یک ساختمان به کار میرفت .(2 (منظور اینست که هر فضایی نـه تنهـا دارای یـک فـرم و شـکل ظاهری می باشد که به کاربری و عملکرد آن پاسخگو است ، بلکه به لحاظ مفهوم باید در بیننده احساسی را ایجاد نماید که آن فرد حاضر حس مخصوص به آن فضا را داشته باشد .

به این اعتبار عناصری که در شهرجای گرفته اند جزیی از مکان هستند که در صورت هماهنگی و انسجام با یکدیگر م ضامین و مفاهیم مشترکی را بیان میکنند و حس مکان یا تعلق به شهر را در شهروندان ،بوجود می آورند . در صورت هماهنگی اجـزای هر شهر با ارزشهای فرهنگی و اجتماعی و روانی شهروندان ، حسی قوی از مکان ایجاد میشود . بـا ایجـاد حـس قـوی مکـان احساس رضایت ، لذت و آرامش نیز شکل میگیرد . اما در صورتی که عناصر یک مکان فاقد هماهنگی، انسجام بصری و ارتباط با هویت شهروندان و کیفیت هنری لازم در ارائه اثر باشد ، احساس سردرگمی و بیگانگی با شهر ایجاد میشود .

تاریخچه مختصر کاربرد مجسمه های شهری و عناصر میانی از گذشته تاکنون

دکتر حسین سلطان زاده در کتاب فضاهای شهری در بافتهای تاریخی ایران مطرح می نماید که منظـور از عنـصر یـا فـضای میانی ،عنصر و فضایی است که میان میدان احداث شده و دارای کارکرد معینی باشد، بنابراین هر عنصر یا فضایی که به صورت اتفاقی و فکر نشده در میان میدان قرار گیرد و در صورت تغییر مکان ،هیچ تغییری در نحوه فعالیتهای میدان و برگزاری مراسـم درآن روی ندهد از عناصر یا فضاهای میانی به شمار نمی آید . برای مثال در وسـط بـسیاری از میـدانهای محلـه ای بعـضی از شهرها مانند یزد و نایین الوگاههایی (محل افروختن آتش )وجود داشت -اکنون نیز آثا ری از آنها موجود است - که در بعضی از مراسم ، در آنها آتش می افروختند . این فضاها یا عناصر در قدیم از تقدس برخوردار بودند . در میـان بعـضی از میـدانهای دوره معاصر نیر فضایی طراحی شده وجود دارد که مجسمه ها و عناصری سمبلیک در آنها نصب شده است ، اما اهمیت کارکردی این عناصر و منزلت آن در اعتقادات عامه چندان مهم ،عمیق و قابل مقایسه با عناصری مانند الو گاهها نیست . (3

در دوره پهلوی اول که شهرهای ایران به لحاظ شهر سازی شاهد تحولاتی اساسی بوده اند و اصولاًطراحی شهری نـسبت بـه قبل از آن با نظارت و دقت بیشتر صورت می پذ یرفته است ،موضوع استفاده از مجسمه ها ی شهری عموماًمنحـصر بـه سـاخت تندیس شاه و برخی از مشاهیر ملی شده است ولی در دوره پهلوی دوم با توجه بـه توسـعه معمـاری و شهرسـازی در خـصوص مجسمه های شهری نمونه های متنوع تری با مفاهیم مختلف توسط هنرمندان ساخته و ارائه گردیده اس ت که عمدتاً مبتنـی بـر مفاهیم ملی گرایی و در برخی موارد مفاهیم آزاد کار شده اند . از مهمترین این نمونه ها می توان به برج آ زادی کـه بـه عنـوان دروازه شهر مطرح شده ، تندیس اسطوره های شاهنامه در میدان حر تندیس های موجود در اطراف مـوزه هنـری هـای معاصـر واقع در پارک لاله اشاره کرد ،شایان ذکر است توجه به ساخت و ارائه مجسمه های شهری عمدتاً در تهران صورت می گرفته و در شهر ستانها صرفاًبه ساخت تندیس شاه اکتفا میشده است .

پس از پیروزی انقلاب اسلامی تا پایان جنگ بیشترمجسمه های شهری یعنی در معرفی مفـاهیم فـضای دفـاع ، شـه ادت و شجاعت داشته است تا اینکه در سال 1376 برای سیاستگذاری و نظارت بر نصب مجسمه های شهری شورای حجـم در وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی بر اساس مصوبه شورای عالی انقلاب فرهنگی تشکیل شد . بر اساس این مصوبه قرار شد تا نمایندگان کلیه سازمانها ،وزارتخانه ها و اداراتی که به نوعی با این امر مرتبط بوده اند گرد آیند و در خصوص نحوه ساخت و نصب مجسمه و تندیس در شهرها برنامه ریزی کنند .

با آنکه پس از مدتی آیین نامه ای تدوین گردید و به تصویب شورای عالی انقلاب فرهنگی رسـید ،امـا هنـوز دسـتورالعملهای اجرایی - که شیوه ها و معیارهایی را مشخص کند تدوین نشده است . روند کار به این صورت بود که طرح ها و در خواسـتهای بخشهای مختلف از طریق ادارات ارشاد شهرها جمع آوری و به شورای حجم فرستاده میشد تا مورد بررسی و تایید قـرار گیـرد . اما به رغم ابلاغ این مصوبه ،تعدادی از تندیسها بدون دریافت مجوز نصب شده اند و اصول مشخص هم برای ارزیابی آنها وجود نداشته است

مهدی حبیب مقدم ،معاون فنی سازمان زیباسازی شهرداری تهران و نماینده وزارت کشور در شورای حجم ،در خصوص نحـوه ارزیابی آثار حجمی می گوید : ‹‹ اعضای شورای حجم دیدگاههای خود را درباره طرحهای ارسالی بر اساس ت جربیاتی که در این زمینه داشته اند ارائه و مجسمه ها را به سه دسته عالی ،مطلوب و نامطلوب تقسیم بندی می کنند . به این ترتیب آثار عـالی بـه نمایشگاهها و دو سالانه ها معرفی میگردند و آثار مطلوب مجوز نصب در شهرها را دریافت می کنند . البته چون معیار مشخصی تدوین نشده است این ارزیابیها بیشتر متکی بر تجربیات و دیدگاههای اعضای شورا است و اعمال سلایق هم در آن نقش دارد . (4)

تحقیق و تجزیه و تحلیل وضعیت و موقعیت مجسمه های شهری و تهیه شناسنامه احجام تهران ،یکی دیگـر از برنامـه هـای اداره حجم است تا به این ترتیب روند شکل گیری مجسمه های شهری ،عوامل موثربر آنها ، ارتباط احجام با محـیط و معمـاری پیرامون خود ،نقش مجسمه به عنوان نشانه شهری و شناخت جنس و سبک مجسمه ها مـورد بررسـی قـرار گیـرد . همچنـین ارتباط با نهادها و سازمانهای مختلف دولتی که اقدام به سفارش ،ساخت و نصب مجسمه میکنند از دیگر برنامه هـای ایـن اداره است ،تا با ایجاد هماهنگی و ارائه طرحها و ایده های مناسب به این ادارات ،وضعیت احجام و نقش بر جسته های شهری بهبـود یابد .

برقراری ارتباط با مجامع و انجمنهای هنری به ویژه انجمن مجسمه سازان و دانشگاهها و نمایشگاههای دانـشجویی ،برنامـه دیگر اداره حجم است تا از این طریق از ایده ها ،طرحها و مشارکت هنرمندان جوان کشور بهره گیری شود وفـضای حمایـت از هنرمندان و گسترش روابط متقابل بین سازمانهای دولتی و هنرمندان - به عنوان سفارش دهنده و سفارش گیرنده - فراهم آیـد ( 5)

ارزشها در طراحی مجسمه های شهری

برای آنکه بتوان برای معرفی و اشاعه ارزشهای فرهنگی ،مذهبی مردم از طریق مجسمه های شهری اقدام نمود بایـد روشـی در پیش گرفت تا هر آنچه را که مردم به آنها اعتقاد دارند و برایشان احترام قائل هستند شناسایی نمود و بشکلی کـاربردی ارائـه کرد . دکتر سید حسین بحرینی معتقد است ،ارزشها در طراحی شهری را می توان به 5 شکل معرفی نمود . «6 «بنظـر میرسـد استفاده از این روشها در طراحی مجسمه های شهری در جهت ارائه هویت و سیمای شهری مطلوب ت ر، مناسـب باشـد . لـذا در اینجا به معرفی این روشها از دیدگاه طراحی مجسمه های شهری می پردازیم .

1 -آنچه را که مردم می بینندً ،یعنی توانایی درک واقعی از محیط اطـراف بگونـه ای کـه صـرفاً بعـضی از مفـاهیم عمومی مانند وجود تناسبات زیبا ،ترکیبات حجمی مناسب و ترکیب های رنگ ی متعادل و ... را درک نماید و احساس لـذت را از یک اثر هنرمندانه داشته باشد .

2 ً -آنچه را که مردم می ستایندً که به مفهوم قدرت ستایش ،فهم و استفاده از محیط شهری است . در این مـورد میتوان به الو گاههای قدیم میدانهای شهر نایین ویزد اشاره نمود . همانطور که اشاره شد این عناصر میانی در میدانها از تقدس برخوردار بودند و بطور روزمره نیز با آنها در ارتباط بوده اند . این طور بنظر می رسد که در حال حاضر برج آزادی تهران چنـین کارکردی را داشته باشد . مهندس حسین امانت در طراحی این یادبود شهری نه تنها آنرا به منزله دروازه ورودی شـهر معرفـی نموده است بلکه از مضامین و استعارات در شکلها و اعداد استفاده نموده است بگونه ای که سعی نموده با استفاده از قوسـهای مازه دار (بیضی ) قبل از اسلام و قوسهای تیزه دار بعد از اسلام هویت کاملی از تاریخ ایران را به نمایش بگذارد ،ضـمن آنکـه فرم کلی را از آتشگاههای نقش رستم الگو برداری کرده است . این بنای یاد بود بطور روزمره نیز به عنوان موزه تاریخ ایران با امکانات کامل سمعی و بصری به معرفی ویژگیهای دوره های مختلف تاریخ ایران می پردازد و برای مردم قابـل اسـتفاده مـی باشد .

3 ً -آنچه را که مردم می توانند استفاده کنندً. به معنی وجود و دسترسی واقعی به فضاهای شهری طی فعالیـت های روزانه است . در این خصوص طراحی فضاهایی می تواند مد نظر قرار گیرد که با کمک مجسمه های شهری بـه شـکلی هدفمند ،ارتباطات روزمره بین مردم را بهتر و موثرتربرقرار سازد . به عنوان مثال با توجه به رده سنی، طراحی یک پارک که بـا در نظر گرفتن اشکال حروف الفباء یا اشکال هندسی مجسمه های حیوانات و از ایـن قبیـل جنبـه هـای ارتبـاطی و آموزشـی کودکان را امکان پذیر سازد . در این روش مجسمه های شهری در قالب تعریف کارکرد یک فضای شهری طی فعالیت هـای روزانه قابل دسترسی است

4 ً -آنچه را که مردم به خاطر می آورند .ً منظور یادآوری تجارب خاطرات خوب یا سخت گذشته اسـت . سـاخت اینگونه از مجسمه های شهری تقریباًبیشتر دیده میشود . بطوریکه هدف یادآوری وقایع گذشته که عموماً بصورت انتزاعی نیـز می باشند ،قصد دارد ارزشهای ماندگار را در اذهان عمومی حفظ نماید . از ایـن نمونـه هـا مـی تـوان یـادبود هـایی را کـه در کشورهای مختلف برای یادمان جنگ ودفاع از میهن ،وقوع انقلاب و تغییر حکومت و از این قبیل دانست .

5 ً -آنچه که مردم تداعی می کنند . ً که مربوط میشود بـه جنبـه هـای نمـادی ،فرهنگـی ،تـاریخی و معنـ وی در فضاهای شهری بنظر میرسد بیشترین کاربرد مجسمه های شهری با مفاهیم ذکر شده ودرقالب های ذیل قابـل دسـته بنـدی باشد . ا

الف : تداعی شخصیت های علمی و فرهنگی ،ویژگیهای شخصیتی اسطوره ها ،قدرت پادشاهان ،...

ب: تداعی مفاهیم و ارزشهای فرهنگی مانند دیانت ،شجاعت ،حجاب

ج: تداعی اصالت های ملی و بومی از فرهنگ گذشته یک کشور یا منطقه

د:تداعی ویژگیهای شاخص جغرافیایی مانند معرفی نوع پوشش گیاهی یک منطقه ،رودخانه ،کوه ،غار ،.

پس از شناسایی ارزشها در امر طراحی مجسمه های شهری اصلی ترین مسئله نوع طراحی از دیـدگاه رعایـت اصـول زیبـایی شناسی است که قطعاًیک امر تخصصی می باشد و نباید مسئولیت آن به افراد بدون تجربه و آگاهی سپرده شود . شاید اصلی ترین نقدی که بر طراحی مجسمه های شهری می باشد . نوع بیان ارزشها و تبدیل مفاهیم به کالبد و جسم اسـت که عموماًارائه مفاهیم بطور مستقیم و با صراحت می باشد . بدون اینکه از استعارات و ایهامات بهره ای برده باشد .

نکات حائز اهمیت در طراحی مجسمه های شهری

دکتر حسنعلی لقائی ،استاد معماری منظر دانشگاه تهران ، در خصوص زیباسازی و درک شهروندان از محیط شهری می گویـد ً: وقتی انسان در محیطی قرار می گیرد، با تمام حواس خود محیط پیرامون را درک می کند . عوامل ذهنی و روانی متفـاوتی بـر این فرآیند اداراک محیط تاثیر می گذارند که موجب درک متفاوت هر شخصی از یک محیط ثابت مـی شـوند . همچنـین درک یک محیط بر اساس تجربیات شخصی و اجتماعی فرد ،معنایی را خلق میکند که موجب ارتباط فرد با محیط می گـر دد . وقتـی صحبت از محیط شهری به میان می آید ،شمار انبوهی از مردم نیز مطرح می گردند که هر یک دارای شـرایط روحـی و ذهنـی متفاوتی هستند و به تبع این شرایط درک متفاوتی از محیط شهری خود دارند . پس باید توجه کرد کـه عناصـر و محـیط هـای شهری به گونه ای طراحی شوند که در آنها تمامی طیف ها و شرایط حسی - روانی افراد مختلف مورد سنجش و شـناخت قـرار گرفته باشد .ً

وی می افزاید : « اولین نکته ای که در بکارگیری مجسمه در شهر باید مورد توجه قرار گیـرد ،مکـان مناسـب قرارگیـری آن است .مجسمه در مکانی مناسب می تواند به عنوان عنصری در زیبایی شهر یا خلق معنایی خاص برای شهروندان موفق باشـد . بنابراین زمانی که صحبت از به کارگیری یک تندیس برای هویت دادن به یک فضا به میان می آید ،باید به مکان مناسب برای آن توجه کرد و در این راه از نظر سنجی از شهروندان کمک گرفت تا رضایت خاطر آنها فراهم شود . (7

ز دیگر ویژگیهای مجسمه می توان به همخوانی آن با محیط پیرامون و نزدیکی با فضای فرهنگی ،رعایـت اصـول هنرهـای تجسمی و مبانی حجم سازی ،درک صحیح از رابطه بین فضا و حجم وارتباط تنگاتنگ آن با مکان و محـل نـصب ، تاکیـد بـر ویژگیهای فرهنگی و ملی و توجه به خواست زیبایی شناسی مجسمه ساز ،ارزش دادن «به آثار هنری و حمایت مسئولان شهری از هنرمندان و استفاده از هنر مجسمه سازان بومی هر منطقه از ضرورتهای دیگری است که باید مورد تاکید قرار گیرد . نکته دیگر که در طراحی و نصب مجسمه های شهری مهم بنظر میرسد ابعاد و مقیاس مجسمه نـسبت بـه محـل نـ صب آن است .در برخی موارد دیده میشود که مجسمه مشاهیر ملی کشور با ابعادی کوچک در منطقـه ای نـصب مـی شـود کـه بـدلیل سرعت ناظرین اصلاًمورد توجه قرار نمی گیرد .

منابع : 1 -لینچ ،کوین ،سیمای شهر ،مترجم دکتر منوچهر مزینی - انتشارات دانشگاه تهران - چاپ چهارم - 1374 2 -نورمان کرو و پل لازیو - یادداشت های بصری برای معماران و طراحان - ترجمه سعید آقایی و محمود مدنی - انتشارات هنر و معماری - چاپ اول 1378 . 3 -سلطان زاده ،حسین - فضاهای شهری در بافتهای تاریخی ایران - نشر دفتر پژوهشهای فرهنگی با همکاری شهرداری تهران - چاپ دوم 1372 4 -مزینانی ،فهیمه - مجسمه های شهری ،زشت ،زیبا ،بلاتکلیف - ماهنامه شهرداریها – شماره 39 5 -همان 6 -بحرینی ،حسین - فرآیند طراحی شهری - انتشارات دانشگاه تهران - چاپ اول 1377 مزنیانی ،فهیمه - مجسمه های شهری ،زشت ،زیبا ،بلاتکلیف - ماهنامه شهرداریها - شماره 3

کاشی سنتی رنجبران – کاشی سنتی – کاشی مسجد – کاشی سنتی تزئینی – کاشی سفره خانه