hc8meifmdc|2011A6132836|Ranjbaran|tblEssay|Text_Essay|0xfcff89a7010000005909000001000500
ناصر قنبری / مجری طرح فرودگاه امام
منطقه ری باستان (فشافویه و رباط کریم) در گذشته های دور مرکز تمدن،علم و فرهنگ عظیمی بوده و از دیرباز حکام و فرمانروایان بر سر تصاحب چنین منطقه ای همواره در حال جنگ و درگیری بوده اند. به هر حال مکان و محل قرارگیری فرودگاه عظیم بین المللی امام خمینی (ره) همان جایی است که به لحاظ قدمت و پیشینه دارای 3000 سال تمدن است.
در گذشته های نه چندان دور این منطقه، مشتمل بر چندین آبادی قصبه بوده و یک مرکز مهم و مرکز کشاورزی و دامداری به شمار می آمده است. کالبد تاریخی و محوطه های باستانی این منطقه، نمایانگر عمق ارتباط مردمان ساکن در آن است. هم اکنون که به این بناهای فرسوده و خسته از گذر زمان و بی مهری های رفته بر آنان نگریسته می شود، با زبان بی زبانی هر آنچه بر آنان در طول تاریخ گذشته است بازگو می کنند آنگونه که هر بیننده و بازدیدکننده ای را تحت تاثیر و تحسین قرار می دهد. در این میان مجریان طرح فرودگاه بین المللی امام خمینی (ره) علاوه بر انجام وظیفه خویش یعنی احداث فرودگاهی بر اساس استانداردهای جهانی حمل و نقل هوایی مسافر و کالا، وظایف فرهنگی و انسانی خویش را به بوته فراموشی نسپرده و اندیشیده اند که علاوه بر ساخت فرودگاهی مدرن، باید آثار موجود در این محوطه را که گویای اعتقادات بالای معنوی، مذهبی و فرهنگی این ملت است حفظ کرده و آن را به نسل های آینده منتقل نمایند. این حرکت بسیار زیبا و گامی به سوی آینده ای روشن است و در این راه همگان را به کمک فرا می خوانیم.
این مقاله وضعیت بناهای تاریخی موجود در محدوده اراضی فرودگاه بین المللی امام خمینی (ره) همراه با اقداماتی که انجام شده یا می توان برای مرمت آنها انجام داد را به صورت چکیده تشریح می کند تا ضمن شناساندن چهره واقعی پیشینه این بناها، گام کوچکی در راه اعتلای فرهنگ و تمدن غنی این مرز و بوم برداریم.
بناها و محوطه های تاریخی واقع در محدوده فرودگاه:
1- تپه باستانی معمورین (قدمت 3500 ساله)
2- قلعه قاچاقاچ (متعلق به اواخر دوره صفویه _ اول قاجاریه)
3- قلعه حاجی آباد (متعلق به اواخر دوره صفویه _ اول قاجاریه) تخریب کامل
4- قلعه محمودآباد (متعلق به اواخر دوره صفویه _ اول قاجاریه) تخریب کامل
5- قلعه فرنگی (متعلق به اواخر دوره صفویه _ اول قاجاریه) تخریب کامل 6- امامزاده شازده (ع)، (متعلق به دوره قاجاریه)
7- امامزاده ابراهیم (ع)، (متعلق به دوره صفویه)
امامزاده ابراهیم (ع)
تا قبل از شروع عملیات مرمت و بازسازی بنای امامزاده ابراهیم (ع) تنها فرسوده و خسته از گذر زمان در گوشه ای از سایت فرودگاه بین المللی امام خمینی (ره) رها گردیده بود.
روزگاری این بنا زیارتگاه مردمانی بود که با کوله باری از امید و آرزو پای به این مکان مقدس گذاشته تا ضمن راز و نیاز با پروردگار خویش و ادای نذورات، حاجت خود را نیز طلب نمایند. این محل زمانی مأوا و پناهگاه نیازمندان، آرزومندان و دردمندان بود که همانند بسیاری دیگر از بناهای قدیمی و گاه مقدس این مرز و بوم به فراموشی سپرده شده و دست بی رحم طبیعت همراه با حرص و آز آدمی، همگی دست به دست یکدیگر داده تا تیشه به ریشه این پیکره کهنسال وارد نمایند.
این بنا که جدای از قدمت و ارزش های فرهنگی آن دارای ارزش های والای معنوی و دینی نیز است، نزدیک به چهار قرن در برابر مصائب سر خم نکرده و با وجود زخم هایی که غارتگران میراث فرهنگی بر بدنه آن وارد کرده اند، هنوز پابرجاست. ولی تا کی بناهایی این چنین می توانند بدون توجه و رسیدگی مسئولان امر، ایستادگی کرده و هویت فرهنگی خود را بازگو نمایند.
تشریح پلان
امامزاده ابراهیم (ع):
این بنا تماما آجری با اندود ملات گچ نیم کوب بوده و فاقد تزیینات خاصی در داخل و خارج بناست. ساختمان متشکل از یک ایوان ورودی در جهت غربی به ارتفاع حدود 7 متر (تا بالای پیشانی ایوان) و عرض دهانه حدود 4/3 متر است که به گنبدخانه هشت ضلعی بنا منتهی می شود.
چهار پله، ایوان را از بستر طبیعی جدا می سازد که به کلی تا قبل از عملیات مرمت تخریب گردیده بود. با عبور از ایوان که دارای ترک های عمده و گاه عمیق می باشد به درگاه اصلی بنا و در نهایت به گنبدخانه وارد می شویم. این قسمت از بنا نسبت به ایوان سالم باقی مانده بود شکل هشت ضعلی است. شکلی که در معماری عصر صفوی بسیار رایج بوده و شاید دلایل اعتقادی، عارفانه و مفهومی سنبلیک داشته است.
گنبد بنا از نوع گنبدهای ترکین بوده که فاقد هرگونه تزییناتی در داخل و خارج آن می باشد، احتمالا گنبد دوره صفوی بنا فرو ریخته و در دوره قاجاریه با مرمت هایی که در بنا صورت گرفته گنبد ترکین موجود روی گنبدخانه زده شده است و کف بنا 20 سانتی متر بالاتر آورده شده و با پوشش کاهگل مفروش شده است. در داخل گنبد خانه آثار سوختگی در قسمت هایی از بدنه بنا مشاهده می شد که احتمالا در دوره قبل از روکش گچی 1328 ه.ش در محل مزبور اتفاق افتاده است. از محل گنبدخانه در ضلع شمال شرقی پلکان باریکی منتهی به پشت بام می شود که تقریبا سالم باقی مانده است. در دو سوی جنوبی و غربی بنا دو ورودی وجود دارد که به احتمال زیاد در دوره های بعدی ایجاد شده و به نظر می رسد در دوره صفویه تنها درگاه ورودی به گنبدخانه همان مدخل اصلی و سمت ایوان بوده است. در جبهه شمال شرقی آثار پنجره ای وجود دارد که احتمالا به همان دوره صفوی تعلق داشته است. در اطراف بنا و روی سطح زمین قطعات ریز و درشت بسیاری از سفالینه های شکسته به چشم می خورد که عموما از دو نوع بی لعاب و منقوش است. سفال های بی لعاب شامل قطعات کوزه خمره و ظروف درشت است و مربوط به دوره های صفوی و قاجار هستند. بخش عمده ای از این ظروف دارای خطوط مورب و زیگزاگ و پاره ای نیز ساده و بدون هیچ گونه نقشی هستند. دسته ای دیگر سفال های لعابدار منقوش شامل قطعاتی از ظروفی مانند کاسه، بشقاب و انواع دیگرند.
کارهای مرمتی انجام شده در بنا
از ابتدای سال 80 و با سیر مراحل مطالعاتی، شناخت، طراحی و تامین بودجه و همچنین هماهنگی های به عمل آمده با سازمان میراث فرهنگی، کار مرمت امامزاده آغاز شده اقدامات کلی مرمتی که تاکنون انجام شده به شرح زیر است:
1- ایجاد رینگ بتن مسلح دور تا دور بنا در پی دیوارها به منظور استحکام بدنه.
2- ایجاد داربست نگهدارنده جهت جلوگیری از ریزش احتمالی.
3- باطله برداری اطراف امامزاده (ع).
4- حفاری کف گنبدخانه و رسیدن به اطلاعات عملی.
5- ایجاد شناژهای آجری متقاطع برای استحکام بدنه داخلی گنبدخانه.
6- اجرای رینگ بتن مسلح در پشت بام جهت جلوگیری از ریزش و رانش گنبد اصلی.
7- باطله برداری پشت بام و سبک سازی سقف.
8- اصلاح قوس و مرمت گنبد با آجرهای مشابه مربع شکل جدید.
9- عایق کاری و کف سازی و در نهایت آجرفرش نمودن گنبد اصلی و کف پشت بام.
10- اصلاح و مرمت ترک های بدنه و تعویض آجرهای فرسوده و دوخت و دوزهای بخش های ترک خورده.
11- اصلاح و مرمت ایوان ورودی و اتصال بخش جدا شده ایوان از بدنه.
12- تعویض آجرهای فرسوده، شست و شوی آجرهای قدیمی و بندکشی مجدد بنا.
13 _ مرمت تزیینات روی بدنه ایوان.
کارهای تکمیلی مرمتی انجام شده:
1 _ تکمیل نازککاری (برق، آب، سفیدکاری، نصب درب و پنجرهها، سنگفرش و ...)
2 _ ساخت و نصب ضریح چوبی.
3 _ محوطهسازی شامل: حیاط، نگهبانی، نمازخانه، فضای سبز، حوض آب و ...
4 _ نورپرداری.
5 _ تجهیز گنبدخانه (کتابهای مذهبی، کتابخانه و ...)
6 _ ایجاد راه مناسب از میدان کارگاه تا بنای امامزاده (ع)
قلعه قاچاقاچ
موقعیت جغرافیایی:
قلعه قاچاقاچ با مساحت 5800 متر مربع با پلان مستطیل، دارای 4 بارو (برج) در گوشههای آن، با افزون بر 10 هکتار باغ مصور در کنار آن، واقع در قریه قاچاقاچ از توابع شهرستان رباط کریم قرار دارد. این قلعه هم اکنون در محدوده اراضی فرودگاه بینالمللی امام (ره)، در بخش غربی جاده دسترسی به مناطق پشتیبانی و با فاصلهای در حدود 2000 متر از منطقه عملیات پرواز واقع شده است. در محدودهای که پس از تصویب به تملک طرح فرودگاه امام در آمد. علاوه بر روستای قاچاقاچ، روستاهای معمورین، نوده، وهنآباد، شترخوار، زمانآباد، عموک، حاجیآباد عموک، بازارک، قسمتی از اراضی رباطکریم و منطقه صحرای عربمیش مست و همچنین مقداری از زمینهای منابع طبیعی را در بر میگیرد و افزون بر 13500 هکتار وسعت دارد.
نحوه فعالیت در ده و قلعه قاچاقاچ:
چگونگی و نحوه گذران زندگی روزمره ساکنان قلعه با توجه به اطلاعات به دست آمده و نقل شده از 100 سال قبل تا به حال موجود است. شخصی به نام دکاءالدوله در آن زمان حاکم و یا صاحب این قلعه بوده که بعد از وی تا زمان 50 سال قبل شخص دیگری به نام قزل ایاق و پس از آن فردی به نام مصطفی افشار طوس در این قلعه اقامت داشتهاند.
ساکنان 100 ساله این قلعه بیشتر به زبان ترکی فارسی صحبت میکردهاند و عمده فعالیت مردم در این قلعه و زمینهای اطراف آن بیشتر کشاورزی (گندم، جو، یونجه، هندوانه، پنبه، انگور، گلابی، زردآلو)، دامداری و صنایع دستی شامل گلیمبافی و فرشبافی بوده است. در این قلعه نزدیک به 30 خانواده میزیستند که دارای 2000 راس گوسفند، 100 نفر شتر، 50 راس گاو، 50 راس گاوشیری و 50 راس اسب بودهاند و حدود جمعیت این خانوادهها 180 نفر بوده است. این قلعه و روستای قاچاقاچ از حدود بیست سال پیش، خالی از سکنه شده و به ساختمان اصلی قلعه نیز خساراتی وارد آمده است. قلعه قاچاقاچ یک قلعه ساخته شده از گل و خشت است که سقفها در آن تماما به صورت گنبدی و قوسی اجرا شده و هنوز هم قسمتهایی از آن استحکام کافی را دارند. به گفته اهالی و بررسیهای محلی به نظر میرسد بر سردر ورودی، یک قطعه سنگ سفید (کتیبه) نصب بوده که از حدود 20 سال پیش مفقود شده است، کل ورودی قلعه که بعد از مطالعات مشخص شد که آن نیز الحاقی بوده کاملا تخریب گشته است و به گفته اهالی که آن را رویت کردهاند، تاریخ آن در حدود 450 سال قدمت این قلعه را نشان میداده است.
باز زندهسازی و احیا مجدد قلعه قاچاقاچ
شهرهای ایران مملو از بافتها، مراکز با ارزش فرهنگی و تاریخی و بناهای ارزشمندی است که متاسفانه به دلیل عدم توجه کافی در حال فرسودگی و زوال هستند. احیا این گونه بناها ضمن آن که به لحاظ اقتصادی و تامین رفاه عمومی دارای اهمیت والایی است، در عین حال باعث برقراری پیوند ما با گذشتگان و آموختن تجارب گرانبهای آنها میگردد. این آثار نه تنها بیانگر هویت، نحوه مدیریت، شیوه زیست، تفکر و ... یا به عبارت سادهتر تاریخ مجسم پیشینیان ما است. بلکه به واسطه این تجارب است که میتوانیم افقهای بینش گستردهتری را فراروی خود قرار دهیم. بیاعتنایی به این آثار، حاصلی جز تجربه مجدد آزمودنیها و در نهایت عقبماندگی فرهنگی را به دنبال نخواهد داشت. احیا به معنی یک سری اقدامات مبتنی بر برنامهریزی است که برای بهبود فعالیتهای اجتماعی و اقتصادی یک منطقه یا شهر تاریخی با یک بنا که حیات عملکردی خود را از دست داده، ضروری به شمار میرود.
در بازیابی و مرمت هر اثر تاریخی متروکه و نیمه متروکه یا مخروبه، دو پرسش به هم پیوسته مطرح میشود که باید به پاسخهای صحیح برسند. این دو پاسخ، بدنه اصلی و اهداف اساسی طرح مورد بررسی را تعریف میکند.
نخست: چرا بنا متروک شده است؟
دوم : چه کاری باید کرد تا مجددا متروک نشود و مجموعه بتواند به حیات خود ادامه دهد؟
مهمترین عامل متروکه شدن قلعه قاچاقاچ را با استناد بر مطالعات تاریخی، بررسی وضعیت فعلی و آسیبشناسی بنا میتوان آغاز مطالعات برای احداث بزرگترین فرودگاه بینالمللی کشور در سال 1352 در این منطقه دانست که همزمان برای تملک افزون بر 13500 هکتار اراضی این محدوده اقدام به عمل آمد.
در واقع پس از آن بود که ساکنان قلعه مجبور به ترک آن شدند و آسیبهای عمده به این بنا که قلعهای روستایی و محیطی امن برای فعالیتهای کشاورزی و دامداری به شمار میرفت، از آن به بعد وارد آمد.
چنانچه نتوانیم یک توجیه اقتصادی مناسب برای عملکرد جدید با توجه به محدودیتهای موجود در مجموعه پیدا کنیم، به طور مسلم بازیابی و بازسازی آن بیهوده خواهد بود و مجموعه مجددا متروک خواهد شد. همان طور که اگر بخشهایی از قلعه مورد نظر، به صورت طویله و انبار ابزار کشاورزی و ... مورد استفاده قرار نمیگرفت، تا به حال مانند بسیاری از بناهای مشابه، از بین رفته بود.
طبیعی است که در بازسازی و مرمت این قلعه باید ارزشهای گوناگون و قرارگیری در محدوده جدید را مورد شناسایی قرار داد و از بین آنها، ارزش ضامن یک کاربرد ممکن را انتخاب و بر آن مبنا، طرح مرمت و احیا را پایهریزی کرد.
در جهتگیری بخش احیا قلعه قاچاقاچ علاوه بر رعایت مبانی یاد شده، 6 محور اصلی تعیین کننده و تاثیرگذار، زیربنای پیشنهادهایی برای کاربری آتی قلعه را تشکیل میدهد که عبارتند از:
1 _ آنچه مسلم و بدیهی به نظر میرسد، آن است که بازدید از یک قلعه 400 ساله در حاشیه بیابان و کویر به عنوان یک اثر یا موزه تاریخی، نمیتواند دارای ارزش مطلق برای عملکرد جدید باشد و همچنین نمیتوان انتظار داشت با ایجاد یک موزه تاریخی صرف، زندگی بخشیدن به قلعه را در آینده تضمین کرد؛ چیزی که مهمترین مسئولیت مرمتگر به حساب میآید. از این رو به نظر میرسد که بزرگترین ارزش و بهترین راهکار، ایجاد زمینه برای تجربه زندگی در حاشیه بیابان در این قلعه به عنوان یکی از بناهای متعلق به گذشته است که میتواند انگیزه مناسبی برای تضمین حیات قلعه در آینده باشد.
2 _ در طول زمان حیات و برپا بودن این قلعه، به لحاظ واقع شدن آن در مرکز یک مجموعه کشاورزی و دامداری به هم پیوسته، عدهای کشاورز و دامدار را در دل خود جای داده و محل امنی برای آنان ایجاد کرده بود که این مردمان با کار و کوشش سخت و هدایت آب از طریق قناتها و چاهها میتوانستند از اراضی اطراف امرار معاش نموده و در کشاورزی و دامداری به یکدیگر کمک نمایند.
3 _ برخورداری از ویژگیهای ممتاز مانند:
الف) در اختیار داشتن مجموعهای گسترده از عناصر معماری، شامل تنوع طاقها، جرزها، و ...
ب) معماری زیبا و درخور توجه، به جا مانده از عهده صفویه، زندیه و قاجار
ج) قرارگیری قلعه در حاشیه بیابان و کویر که امکان استفاده از تمامی جاذبههای بیابانی و کویری را فراهم میآورد.
اما در کل، مهمترین ارزش قلعه در حال حاضر، موقعیت قرارگیری آن در محدوده اراضی فرودگاه بینالمللی امام خمینی (ره) است که تاثیر متقابل زیادی روی قلعه خواهد گذاشت. این را هم نمیتوان انکار کرد که قلعه نیز میتواند تاثیر متقابل داشته باشد مشروطه بر آن که، ظرافتهای ایجاد کاربری جدید و احیا رعایت شود وگرنه ممکن است با شکست روبهرو شده و در نهایت تاثیر منفی داشته باشد.
4 _ به لحاظ سرازیر شدن مسافران، کارکنان، مشایعتکنندگان و مستقبلان به هنگام آغاز فعالیت فاز 1 فرودگاه که در حدود 12 میلیون نفر در سال خواهد شد، حیات دوباره قلعه با تعامل متقابل که در تمام جهات تاثیر به سزایی خواهد داشت، دروازهای را به سوی منطقه و کشور میگشاید.
5 _ تغییر کامل وضعیت و عملکرد از حالت کشاورزی و دامداری قبلی تا وضعیت کنونی که در یک مجموعه پیشرفته فرودگاهی قرار میگیرد.
6 _ افزایش ارزش افزوده ملک و اراضی این محدوده در آیندهای نزدیک و تاثیر آن بر عملکرد مناطق همجوار که به سمت صنعتی شدن و ایجاد مراکز اقتصادی گرایش پیدا میکند یکی دیگر از عواملی است که میتواند بر آینده قلعه تاثیرگذار باشد.
از سویی میتوان با احیا مجموعه به صورت مستقل با حفظ ارزشهای معماری و فرهنگی آن به عنوان یک مرکز خدماتی با شکلهای مختلف کاربری، ضمن ارایه خدمات و بازدیدکنندگان به ویژه مسافران داخلی و خارجی، مشایعتکنندگان، مستقبلان و یا دیگرانی که از فرودگاه استفاده نمیکنند ولی در آن تردد دارند. در مجموعه مدرن فرودگاهی با کاربری جدید، خود را وفق داده و از زوال، تخریب و متروکه شدن آن جلوگیری به عمل آورد. این راه کار همچنین منبع درآمد مناسبی از طریق گردشگری و ارایه خدمات و ... نصیب سرمایهگذار و بهرهبردار مینماید.
این خدمات میتواند شامل: رستوران، کافیشاپ، فروشگاههای آزاد و فروشگاههای فرهنگی، چایخانه سنتی، موزه، نمازخانه، محل رصد آسمان در شب،بخش مینی هتل برای استراحت کمتر از 24 ساعت در مکان سنتی، کافینت، دفتر ارایه خدمات فرودگاهی، پارکینگ و استفاده از باغ اطراف قلعه و ... باشد.
بهرهبرداری از قلعه قاچاقاچ به عنوان یک مرکز خدماتی از امتیازات زیر برخوردار است:
_ شرایط مناسب احیا قلعه، عملکرد طولانی و جلوگیری از خطر متروکه شدن مجدد.
_ وجود دست کم 12 میلیون مسافر، مشایعت کننده و ... در فرودگاه بینالمللی در سال فقط در فاز اول بهرهبرداری فرودگاه، موقعیت مناسبی برای جذب مشتری ایجاد میکند.
_ برخورداری از توجیه اقتصادی مناسب برای احیا و سرمایهگذاری
_ وجود یک مرکز هنری، فرهنگی و تاریخی با چنین شرایطی در کمتر فرودگاهی در دنیا وجود دارد که نقطه مثبت هم برای فرودگاه و هم برای مجموعه قلعه است.
_ قرارگیری در مسیر مواسلاتی و در فاصلهای کم از جاده دسترسی.
7 بهمن 1383