مسجد کبود تبریز

مسجد کبود در مرکز شهر تبریز واقع شده است و یکی از شاهکارهای معماری به ‌شمار می‌آید. این مسجد، در محل، گوی مسجد (مسجد کبود) نامیده می‌شود؛ اما در گذشته به مسجد و عمارت مظفریه معروف بوده است. عمارت مظفریه منحصر به مسجد نبوده؛ بلکه عمارات و ساختمان‌ها و تفرعات زیادی ـ از خانقاه و ملحقات و زوایا و صحن و رواق و حوضخانه ـ داشته است که همگی از بین رفته‌اند. بقایای این مسجد در طی قرون گذشته در اثر زلزله و بی‌توجهی، متحمل صدمات جبران‌ناپذیری شده است؛ به‌طوری که تا دوره اخیر، گنبد و مناره‌های آن ریخته و به صورت ویران و مخروبه‌ای درآمده بوده است. درگاه عالی و طاق بی‌نظیر و بلند این مسجد گرچه آسیب زیادی دیده است، اما هنوز با آن عظمت خود برپا و بیانگر گوشه‌ای از زیبایی و شکوه گذشته آن است.

با توجه به بقایای برجای مانده و بازسازی‌های به عمل آمده، مسجد کبود تبریز، از نوع مساجد مسقف بوده که مناسب آب و هوای سرد منطقه است. بخش‌های مختلف این مسجد عبارتند از: سردر، شبستان‌ بزرگ، رواق‌های دورادور شبستان‌ بزرگ و شبستان‌ هشت‌ضلعی کوچک. سردر بنا که رو به شمال است، به طول 7 و عرض 5 متر، از سطح کوچه مقابل به اندازه 5 پله سنگی، هر یک به ارتفاع 50 سانتی‌متر و درازای 3 تا 5/3 متر، بلندتر است. بر روی صفه سنگی، سردر طاقداری به ارتفاع حدود 9 متر قرار گرفته که بخش‌های فوقانی آن آسیب دیده است. سردر و طاق مزبور، از سنگ‌های ازاره به بالا با کاشی‌های معرق بسیار ممتازی پوشیده شده است. طاق سردر با طرح جناغی ساخته شده و حاشیه سراسری سردر را تزیین کاشی پیچی ضخیمی به رنگ فیروزه‌ای احاطه کرده است.

سطح سردر، علاوه بر کاشی‌ها و طرح‌های بسیار زیبا، با کتیبه‌های متعدد تزیین و نماسازی شده است. در کتیبه اصلی و تاریخی بنا، با کاشی معرق سفیدرنگ در زمینه لاجوردی و به خط ثلث بسیار عالی چنین آمده است: «[ریختگی] السلطان الاعظم المطاع الخاقان الاعلم اللازم [ریختگی] ابن المظفر [سلطان جهان شاه] بن شاه یوسف نویان رفع الله العلی الاعلی بدوام خلافته لواءالدین [ریختگی] الافاصه مبراته مبانی الملک و دعائم قباب‌الحق المبین آمین».

در ورودی مسجد، در اصل، در چارچوبی از سنگ مرمر قرار داشته که از بین رفته است. در گذشته، در طرفین سردر ـ در دو گوشه بنا ـ دو مناره بلند و کم‌قطر وجود داشته که از میان آنها راه‌پلهای به پشت‌بام می‌رفته است. در قسمت داخلی طرفین پاطاق در ورودی فعلی مسجد، در میان کاشی‌های معرق، دو لوح، هر یک تقریباً به طول 50 سانتی‌متر، وجود دارد که بر آن به خط سفید بر زمینه کاشی مشکی، دو مصراع شعر ـ‌ در سمت شرقی پاطاق: «کردار بیار و گرد گفتار مگرد» و روی پاطاق سمت غربی: «چون کرده شود کار بگویند که کرد» ـ به خط خیلی عالی نوشته‌اند. پس از سردر، دهلیز گنبددار یا رواق واقع است. این رواق، در سه سمت شمالی، غربی و شرقی شبستان‌ بزرگ واقع گردیده و 40/4 متر عرض آن است. این رواق با گنبدهای کم‌خیز و طاق‌های ضربی پوشیده شده و ازاره‌های آن با کاشی‌های معرق، با تزیینات هندسی و کتیبه‌های متعدد پوشش یافته است. این رواق توسط جرزهای بزرگی، از شبستان‌ بزرگ مجزا می‌شود و از طریق راه‌های ارتباطی متعددی به شبستان‌ راه دارد. .

شبستان‌ بزرگ مسجد به شکل مربع و به طول و عرض 50/16 متر است و از چهار جهت به رواق و شبستان‌ کوچک مرتبط می‌شود. در قسمت پایین ازاره این شبستان، به اندازه سی سانتی‌متر سنگ مرمر با طرح‌های طاق‌گونه کار کرده‌اند که در حال حاضر، نمونه‌هایی از آنها برجای مانده است. بالای این قسمت را تا کمره دیوار، کاشیکاری معرق با طرح‌های هندسی که ترکیب دل‌انگیزی از انواع کثیرالاضلاع‌های مکرر دارد، پوشانده است. بالای این قسمت را حاشیه‌ای از کاشی معرق با طرح‌های گیاهی اسلیمی، ختایی و بالای آن، کتیبه‌ای از آیات قرآنی به خط ثلث سفید در زمینه فیروزه‌ای بسیار خوش و بالای این کتیبه نیز طرح‌های متنوعی از انواع گل‌ها، بوته‌ها، اسلیمی‌ها، ترنج‌ها و کتیبه‌هایی با خطوط مختلف نسخ، ثلث، کوفی و تعلیق پوشانده است. در این کتیبه‌ها، اسامی جلاله، آیات قرآنی و احادیث نبوی نوشته شده است. این نوشته‌ها، در حین اینکه خود شیوه تزیینی دارند، در ترکیب با همدیگر، اشکال هندسی بدیعی را به وجود می‌آورند. به عنوان مثال، با شش عبارت «یا معزّ»، ستاره‌ای شش پر طراحی کرده‌اند که خود این ستاره نیز در داخل مربعی قرار دارد که از عبارت‌های «یا حمید» و «یا غنی» به طرز زیبایی شکل گرفته است. در چهارسوی این مربع نیز کلمات «یا مرهوب»، «یا مرغوب»، «یا مشکور» و «یا مذکور» به خط ثلث در داخل ترنجی بیضی شکل قرار گرفته است. طرح جالب‌تری نیز به خط کوفی از چهار عبارت «الحمدلله» شکل گرفته است. در این تزیینات، در میان کاشی‌ها، از سفال‌های بی‌لعاب، به شیوه تخمیری استفاده شده که بسیار جالب توجه است.

از باقیمانده جرزها و دهانه‌های طاق بالای شبستان‌ چنین معلوم می‌شود که بر فراز بنا، گنبدی بر روی هشت چشمه طاق یا دوازده جرز بنا شده بوده و شانزده جرز هم از خارج تکیه‌گاه آن بوده است. بر همین اساس، در دوره اخیر برای حفظ و نگهداری بنا، به تقلید از گنبد اصلی، گنبد دوپوسته پیوسته جدیدی با دهانه‌ای به قطر بیش از 15 متر با آهیانه‌ای خگی شکل و خودی با منحنی شبدری تند بر روی بنا زده شده است. گوشه‌سازی گنبد به صورتی ساده اجرا شده و فقط پا باریک دارد که روی آن، سنبوسه و روی آن، گریوار و سپس گنبد قرار میگیرد. در زمان آبادانی مسجد، گنبد این بنا با کاشی فیروزه‌ای مفروش بوده است. پلکان واقع در چهار جرز شبستان، به یک غلام‌گردشی در طبقه فوقانی راه می‌یابد. در وسط شبستان، گودالی وجود دارد که احتمالاً همانند مساجد سرپوشیده دوره عثمانی، جای فواره یا منبع آبی بوده است.

شبستان‌ کوچک مسجد به صورت کثیرالاضلاع هشت پهلویی در پشت شبستان‌ بزرگ واقع گردیده و تنها راه ارتباطی آن نیز از همان جهت است. زیبایی و ویژگی خاص این شبستان، گویای آن است که احتمالاً به منظور خاص یا استفاده بزرگان حکومتی طراحی شده است. ازاره این شبستان، از سنگ مرمر صاف به ارتفاع 2 متر پوشیده شده است. قسمت عمده این سنگ‌ها شکسته و ریخته است. در تعمیرات سال 1319 شمسی، تعدادی از آنها از زیر خاک بیرون آورده و در جای خود نصب شدند. این تخته‌سنگ‌ها دارای 15 سانتی‌متر ضخامت و بین 2 تا 3 متر عرض هستند. بر قسمت فوقانی ازاره سنگی، کتیبه‌ای قرآنی به خط ثلث بسیار عالی در زمینه‌ای از پیچک و گل‌های تزیینی حجاری شده است. به نظر می‌رسد که بالای این بخش ـ حتی سطح زیرین گنبد ـ با کاشی‌های شش ضلعی پوشیده بوده است. طاق‌های این شبستان، از بالای جرزها آغاز می‌شود و بخش هشت‌ضلعی زیر گنبد را تشکیل می‌دهد. ظاهراً میان این هشت قوس، تعدادی قوس ثانوی از جنس آجر ساده ساخته بوده‌اند که به عنوان عناصری استوارکننده برای نگهداری گنبد محسوب می‌شده است. این قوس‌های ثانوی، در پشت سطوح پوشش تزیینی‌ای از کاشی‌های شش ضلعی آبی سیر پنهان بوده است. سطوح تزیینی کاشی طوری طراحی شده بوده که دایره‌ای بر بالای رأس‌های قوس‌های سراسری به وجود می‌آورده است. هیچ اثری از یک کتیبه سراسری در قاعده گنبد دیده نمی‌شود. در این بخش مسجد، قبری وجود دارد که به نظر می‌رسد از آنِ جهان شاه یا یکی از اعضای خاندان او باشد.

شایان ذکر است که در قسمتهای مختلف مسجد، از تیرها و چوب‌های سخت جهت کلاف‌کشی و استحکام‌بخشی بنا استفاده شده است. تزیینات کاشیکاری این بنا در حد کمال و یکی از غنی‌ترین تزیینات کاشی موجود در بناهای اسلامی ایران است ـ علی‌رغم اینکه بخش وسیعی از بنا و تزیینات آن از بین رفته ـ و درست به همین خاطر و همچنین تسلط رنگ آبی در کاشی‌ها، این مسجد به «فیروزة اسلام» شهرت یافته است. رنگ‌های کاشی معرق که در سراسر بنا یافت میشوند، شامل آبی روشن، آبی سیر، سفید، سبز، زرد و قهوه‌ای می‌شود و در این میان، رنگ آبی بیشترین درصد را به خود اختصاص داده است. از ویژگی‌های خاص تزیین کاشی این بنا، وجود تنوع در طرح‌های تزیینی بدیع ـ هندسی، گیاهی، خطی و اسلیمی ـ و همچنین استفاده از قطعاتی از جنس سفال بی‌لعاب در داخل زمینه‌ای از قطعات کاشی آبی‌رنگ است.

برای سفارش این نوع کاشی کاری بسیار زیبا و اصیل ایرانی با شماره همراه 09128612029 و تلفن ثابت 02133030841 تماس بگیرید.

مطالب پیشنهادی

کاشی کاری

کاشی معرق

کاشی کاری مسجدگوهرشاد	کاشی هفت رنگ	کاشی کاری	کاشی سنتی رنجبران